و من خطبة له ع تجري هذا المجرى و فيها ذكر يوم القيامة و أحوال الناس المقبلة يوم القيامة

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 21 ] 99 از خطبه‏هاى آن حضرت عليه السّلام است كه در همان زمينه ايراد فرموده‏اند وَ ذَلِكَ يَوْمٌ يَجْمَعُ اَللَّهُ فِيهِ اَلْأَوَّلِينَ وَ اَلْآخِرِينَ لِنِقَاشِ اَلْحِسَابِ وَ جَزَاءِ اَلْأَعْمَالِ خُضُوعاً قِيَاماً قَدْ أَلْجَمَهُمُ اَلْعَرَقُ وَ رَجَفَتْ بِهِمُ اَلْأَرْضُ فَأَحْسَنُهُمْ حَالاً مَنْ وَجَدَ لِقَدَمَيْهِ مَوْضِعاً وَ لِنَفْسِهِ مُتَّسَعاً « قيامت روزى است كه خداوند همه پيشينيان و پسينيان را در آن روز گرد مى‏آورد ، تا به حساب آنها دقيقا رسيدگى ، و پاداش كردار آنها داده شود ، ( در آن روز ) همه با خضوع و فروتنى ايستاده‏اند ، و ( بر اثر دشوارى موقعيّت ) عرق ( از سر و روى آنها سرازير شده و ) مانند لجام اطراف دهان آنان را فرا گرفته ، و زمين ، آنان را به لرزه در آورده است ، نيكوترين احوال را كسى دارد كه توانسته جاى پايى براى خود تهيّه كند ، و محلّ فراخى براى ايستادن خود به دست آورد . » مراد از روز ، روز رستاخيز است ، و معناى نقاش در حساب ، با دقّت تمام به حساب رسيدگى كردن است ، خواننده با مطالعه صفحات پيش ، از چگونگى اين روز آگاه است ، و اين آيه شريفه نيز بيان كيفيّت اين روز است كه فرموده است : « يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النّاسُ أَشْتَاتاً ليُرَواْ أَعْمَالَهُمْ [ 1 ] » و قيد خضوعا اشاره است به قول خداوند [ 1 ] سوره زلزال ( 99 ) آيه 6 يعنى : در آن روز ( قيامت ) مردم پراكنده ( از گورهايشان ) بيرون مى‏آيند تا ( نتيجه ) كردار خود را ببينند . [ 22 ] متعال « خُشَّعًا أبْصَارُهُم [ 2 ] » و قياما به « يَوْمَ يَقُومُ الْنَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ [ 3 ] » و اين دو كنايه است از اين كه در اين روز ، مردم در نهايت زبونى و ناتوانى به سر مى‏برند ، و يقين دارند كه هيچ قدرتى جز قدرت خداوند وجود ندارد ، و ألجمهم العرق به معناى اين است كه عرق محلّ لجام يا دهان آنها را فرا گرفته و كنايه از آن است كه توان آنها به نهايت رسيده است ، زيرا خستگى و رنج موجب فرو ريختن عرق زياد است . فرموده است : و رجفت بهم الأرض . . . خداوند متعال در اين باره فرموده است : « يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبَالُ [ 4 ] » و « إذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجَّا و بُسَّتِ الْجِبَالُ بَسّاً [ 5 ] » برخى گفته‏اند مراد از زمين لرزنده ، سر زمين دلهاست كه بر اثر غلبه ترس و بيم از خداوند و هول و هراس روز رستاخيز به تپش و لرزش در مى‏آيند ، امّا دسته ديگر گفته‏اند : معناى ياد شده انصراف سخن از ظاهر كلام الهى است بدون اين كه ضرورتى باشد و جايز نيست ، زيرا آنچه را مخبر صادق درباره جزئيّات احوال روز رستاخيز از جانب او خبر داده ، همه از امور ممكن مى‏باشد ، و قدرت خداوند نيز وافى و كافى براى تحقّق آنهاست . فرموده است : فأحسنهم حالا من وجد لقدميه موضعا و لنفسه متّسعا . گفته شده كه منظور ، كسى است كه در ساحت معرفت و بندگى پروردگار ، براى پاى عقل خود جايى ، و در مقام قدس و فراخناى رحمت او براى خويشتن جايگاهى وسيع يافته است ، و پيداست كه حال اينها در روز رستاخيز از همه [ 2 ] سوره قمر ( 54 ) آيه 7 يعنى : ( كافران ) چشمها را با خوارى فرو هشته‏اند . [ 3 ] سوره مطفّفين ( 83 ) آيه 6 يعنى : روزى كه مردم براى پروردگار جهانيان به پا خيزند . [ 4 ] سوره مزمّل ( 73 ) آيه 4 : آن روزى كه زمين و كوهها به لرزه در آيد . [ 5 ] سوره واقعه ( 56 ) آيه 4 يعنى : هنگامى كه زمين سخت به لرزه در آيد ، و كوهها به شدّت متلاشى شود . [ 23 ] نيكوتر و بهتر است ، و مى‏توان اين كلام را طبق ظواهر مدارك شرعى بر ظاهرش حمل كرد . نيز از اين خطبه است : فِتَنٌ كَقِطَعِ اَللَّيْلِ اَلْمُظْلِمِ لاَ تَقُومُ لَهَا قَائِمَةٌ وَ لاَ تُرَدُّ لَهَا رَايَةٌ تَأْتِيكُمْ مَزْمُومَةً مَرْحُولَةً يَحْفِزُهَا قَائِدُهَا وَ يَجْهَدُهَا رَاكِبُهَا أَهْلُهَا قَوْمٌ شَدِيدٌ كَلَبُهُمْ قَلِيلٌ سَلَبُهُمْ يُجَاهِدُهُمْ فِي سَبِيلِ اَللَّهِ قَوْمٌ أَذِلَّةٌ عِنْدَ اَلْمُتَكَبِّرِينَ فِي اَلْأَرْضِ مَجْهُولُونَ وَ فِي اَلسَّمَاءِ مَعْرُوفُونَ فَوَيْلٌ لَكِ يَا ؟ بَصْرَةُ ؟ عِنْدَ ذَلِكِ مِنْ جَيْشٍ مِنْ نِقَمِ اَللَّهِ لاَ رَهَجَ لَهُ وَ لاَ حَسَّ وَ سَيُبْتَلَى أَهْلُكِ بِالْمَوْتِ اَلْأَحْمَرِ وَ اَلْجُوعِ اَلْأَغْبَرِ يحفزها : از پشت سر آن را هل مى‏دهد أذلّه : جمع ذليل ، خوار حسّ : صداى آهسته كلب : شرّ و بدى رهج : غبار « فتنه‏ها و آشوبهايى مانند پاره‏هاى شب ديجور پديد آيد ، كه هيچ كس را ياراى ايستادگى در برابر آنها نباشد و هيچ پرچمى نتواند در برابر آنها بر پا شود ، اين فتنه‏ها مانند شترى كه مهار گشته و جهاز بر پشت او انداخته شده و جلودارش آن را مى‏كشد و سواره‏اش آن را مى‏دواند ، رو به سوى شما مى‏آورد ، دست اندركاران اين فتنه‏ها گروهى هستند كه حرص و آز آنان زياد و ساز و برگ آنها كم است ، دسته‏اى كه در ديده گردنكشان خوار و در روى زمين گمنام ، و در آسمانها معروفند ، براى خشنودى خداوند با آنها به نبرد مى‏پردازند ، در اين هنگام واى بر تو اى بصره از سپاهى كه از خشم خدا پديد آيد كه نه او را گرد و غبارى است و نه صدا و آوازى ، زود باشد كه مردم تو به مرگ سرخ و آن چنان قحطى و گرسنگى دچار شوند كه از شدّت آن رنگ [ 24 ] رخسارشان همچون رنگ خاك ، تار گردد . » امام ( ع ) در اين بخش از خطبه خود ، از فتنه‏هايى كه پس از او روى خواهد داد خبر داده است ، بويژه از فتنه صاحب زنج در بصره ، و اين آشوبها و رويدادها را به پاره‏هاى شب تار تشبيه فرموده و جهت شباهت معلوم است . و معناى لا تقوم لها قائمة اين است كه ايستادگى در برابر اين حوادث و دفع آنها ممكن نيست و نمى‏توان با آنها مقابله كرد ، و اين كه قائمة به صورت مؤنّث آمده براى برابرى با واژه فتنه است ، و گفته شده معنايش اين است كه در برابر اين فتنه‏ها دست و پاى اسبان روى زمين آرام نمى‏گيرد ، و واژه‏هاى زمام ( مهار ) ، رحل ( جهاز شتر ) ، حفز ( هل دادن از پشت سر ) ، قائد ( جلودار ) ، راكب ( سواره ) ، جهد ( كوشش ) را به مناسبت اين كه فتنه به شتر شباهت دارد به طريق استعاره آورده است و مراد از اين كه شتر مهار گرديده و بر پشتش جهاز انداخته شده ، كمال آمادگى و مجهّز بودن فتنه است زيرا هنگامى كه شتر مهار و بر پشتش جهاز انداخته شود آماده براى سوارى است ، و منظور از قائد ( جلودار ) كسانى است كه به اين فتنه كمك مى‏كنند و غرض از راكب ( سواره ) مركز فرماندهى آن است . و حفز و جهد كنايه از شتاب آنها در به راه انداختن اين فتنه است و أهلها اشاره به صاحب زنج است ، و اذيّت و آزار زياد و امكانات كم آنها معروف است ، و چنان كه از داستان آنها كه مشهور است دانسته مى‏شود ، ياران صاحب زنج گروهى جنگجو و آماده و سواركار بوده‏اند . و ما شمّه‏اى از داستان آنها را در ذيل خطبه‏هاى آن حضرت در آينده بيان خواهيم كرد . امام ( ع ) كسانى را كه به جنگ با اين گروه برخاسته‏اند توصيف فرموده است به اين كه اينان در نزد متكبّران و گردنكشان زبون ، و در روى زمين بى‏نام و نشانند يعنى اينها از متنعّمان و نامداران دنيا نيستند ، و اين كه فرموده است در آسمان معروفند اشاره است به اين كه آنان اهل يقين و ايمانند ، و پروردگار آنها را بندگانى فرمانبردار مى‏داند ، و فرشتگان آنان را اهل عبادت و بندگى خدا [ 25 ] مى‏شناسند ، سپس امام ( ع ) در دنباله بيانات خود ، بصره را مخاطب قرار داده ، از اوضاع و احوال آينده آن و از فتنه زنج كه در اين شهر به وقوع خواهد پيوست آگاهى مى‏دهد ، بديهى است روى خطاب به مردم اين شهر است ، و اين كه فرموده است : آنان را گرد و غبار و آوازى نيست . ظاهرا سبب اين است كه اينها را اسبان و چكاچاك سلاح نيست از اين رو نه گرد و غبارى دارند و نه فرياد و آوازى ، و اين كه سپاه خشم پروردگارند البتّه براى گنهكاران چنين خواهند بود هر چند فتنه‏اى فراگير و عمومى است ، زيرا كم اتّفاق افتاده كه بلا بر قومى نازل شود و تنها دامنگير برخى از آنها شود ، چنان كه خداوند متعال فرموده است « وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لاَ تُصِيْبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً » [ 6 ] . فرموده است : و سيبتلى أهلك بالموت الأحمر و الجوع الأغبر . گفته شده كه مراد از مرگ سرخ كشته شدن مردم بصره است به شمشير صاحب زنج و ياران او و يا از جانب ديگران ، و توصيف مرگ به سرخى كنايه از شدّت و سختى آن است ، براى اين كه دشوارترين مرگها آن است كه با ريختن خون انسان صورت گيرد . امام ( ع ) خود ، مرگ سرخ را به هلاكت آنها بر اثر غرق تفسير فرموده است ، چنان كه پس از اين ، گفتار آن حضرت را در اين باره نقل خواهيم كرد و اين هم مرگ بسيار سختى است زيرا موجب خروج روح از بدن است . همچنين توصيف جوع به اغبر براى اين است كه سخت‏ترين گرسنگى اين است كه به سبب آن رخسار آدمى به رنگ خاك درآيد ، و به سبب كمى غذا و يا نامطلوب بودن آن رنگ و رو و پوست چهره انسان مانند خاك تار شود ، به اين مناسبت اين نوع گرسنگى جوع أغبر ناميده شده است ، گفته شده كه اين صفت به مناسبت اين است كه گرسنه در اين حال خود را به زمين مى‏چسباند و غبراء به معناى زمين است . [ 6 ] سوره انفال ( 8 ) آيه 25 ، يعنى : بپرهيزيد از عذابى كه تنها ستمكاران شما را دامنگير نخواهد شد . [ 26 ] امام ( ع ) در خطبه‏اى كه پس از فراغ از جنگ جمل و فتح بصره ايراد كرده به اين فتنه اشاره فرموده است ، و اين خطبه‏اى است طولانى كه ما برخى از فصول آن را كه مربوط به رويدادهاى مهمّ آينده است نقل كرده‏ايم ، و از اين خطبه است آنچه مربوط به چگونگى غرق بصره است ، در هنگامى كه امام ( ع ) از ايراد اين خطبه فراغت يافت ، احنف بن قيس به پا خاست و عرض كرد اى امير مؤمنان اين حادثه چه زمانى روى خواهد داد ؟ امام ( ع ) فرمود : اى ابا بحر تو آن زمان را درك نمى‏كنى و ميان تو و آن قرنهاست ليكن بايد حاضران به غايبان برسانند تا اين كه به گوش برادران آنها در آن زمان برسد كه هنگامى كه مشاهده كنند آلونكها به خانه‏ها و بيشه‏زارها به كاخها تبديل شده است ، از آن جا پا به فرار گذارند و دور شوند ، زيرا در آن روز براى شما بينشى نيست ، سپس رو به سمت راست خود كرد و فرمود : ميان شما و ابلّه چه مسافتى است ؟ منذر بن جارود عرض كرد پدر و مادرم فدايت باد ، چهار فرسنگ فاصله است ، امام ( ع ) فرمود : راست گفتى ، سوگند به آن كه محمّد ( ص ) را بر انگيخت و او را به نبوّت ، گرامى و به رسالت مخصوص داشت ، و روح او را در بهشت برين جاى داد ، همان گونه كه شما سخن مرا مى‏شنويد از او شنيدم كه فرمود : اى على آيا مى‏دانى ميان آن جا كه بصره ناميده مى‏شود ، و آن جا كه إبلّه نام دارد چهار فرسنگ است و اين جا كه ابلّه گفته مى‏شود محلّ اصحاب قشور است ، در اين جا هفتاد هزار نفر از امّت من كشته مى‏شوند كه هر كدام از شهداى آنها به منزله شهداى بدر است ، منذر عرض كرد : اى امير مؤمنان پدرم و مادرم فدايت باد چه كسى آنان را مى‏كشد ؟ ، فرمود : آنها را برادران جنّ به قتل مى‏رسانند ، و اينها اقوامى هستند مانند شياطين كه رنگ پوست آنها سياه و جانهاى آنان بد بو و شرّ و بدى آنها بسيار ، و ساز و برگ آنها كم است ، خوشا به حال كسى كه آنها را بكشد و يا به دست آنها كشته شود ، در اين زمان گروهى براى پيكار با اينها به حركت در مى‏آيند كه در نزد گردنكشان و متكبّران زمان زبون ، و در روى زمين [ 27 ] گمنام و در آسمان معروفند ، آسمان و اهل آن ، و زمين و ساكنان آن بر اينها مى‏گريند ، در اين هنگام اشك از چشمان آن حضرت سرازير شد ، سپس فرمود : افسوس بر تو اى بصره و واى بر تو از سپاهى كه نه گرد و غبارى دارد و نه سر و صدايى ، منذر عرض كرد : اى امير مؤمنان درباره آنچه فرمودى بر اثر غرق شدن چه بر سر آنها مى‏آيد ؟ و اين ويح [ 7 ] و ويل چيست ؟ امام ( ع ) فرمود : اينها دو بابند ويح باب زحمت و رنج است ، و ويل باب عذاب مى‏باشد . آرى اى پسر جارود آشوبهاى بزرگى بر پا مى‏شود ، از آن جمله گروهى به جان هم مى‏افتند و يكديگر را مى‏كشند ، در برخى از اين آشوبها خانه‏ها و شهرها ويران مى‏شود ، و داراييها به يغما مى‏رود ، مردان كشته و زنان اسير و ذبح مى‏شوند ، واى كه امر اين زنان داستانى شگفت انگيز است ، و ديگر فتنه دجّال بزرگ يك چشمى است كه چشم راست او از حدقه در آمده و چشم چپ او گويى به خون آغشته است ، و در سرخى مانند اين است كه پاره خونى در كاسه چشم او افتاده و يا چون دانه انگور سرخى است كه روى آب قرار گرفته باشد ، و گروهى از قبيله‏اش او را پيروى مى‏كنند . كسانى كه در شهر ابلّه شهيد مى‏شوند انجيل خود را از بردارند ، از اينها بعضى كشته مى‏شوند ، و گروهى پا به فرار مى‏گذارند . پس از آن رجف است يعنى زمين لرزه است و بعد از آن قذف است يعنى پرتاب كردن سنگ و پس از اين خسف است يعنى فرو رفتن در زمين است و سپس مسخ است يعنى دگرگون شدن صورت انسانى است و بعد از اينها جوع اغبر است ، و اين گرسنگى سختى است كه رخسار آدمى چون رنگ خاك تار مى‏شود و سپس مرگ سرخ است كه اين همان غرق است ، اى منذر در كتابهاى نخستين ، بصره جز اين نام ، سه نام ديگر دارد كه جز عالمان آنها را نمى‏دانند اين نامها يكى خرييه و ديگر تدمر و سوّمى مؤتفكه است ، اى منذر سوگند به آن كه دانه را شكافت و انسان را آفريد اگر بخواهم به [ 7 ] ويح واژه‏اى است كه براى ترحّم و ويل براى عذاب به كار مى‏رود ( مترجم ) [ 28 ] يكايك عرصه‏ها و خانه‏هاى ويران و اين كه در چه زمان خراب و پس از آن در چه موقع آباد مى‏شود ، و به همين گونه تا روز رستاخيز ، شما را خبر مى‏دهم ، و در اين باره دانشى فراوان دارم ، و اگر از من بپرسيد خواهيد ديد كه من به آنها دانايم ، و در دانش خود به اين امور و آگاهى به جزئيّات آن دچار خطا نمى‏شوم ، و علم به احوال امّتهاى گذشته و آنچه تا روز رستاخيز پديد خواهد آمد به من داده شده است ، راوى مى‏گويد : در اين هنگام مردى برخاست و عرض كرد : اى امير مؤمنان مرا آگاه فرما كه اهل جماعت ( وحدت طلبان ) و اهل فرقت ( جدايى خواهان ) و اهل سنّت ( سنّيان ) و اهل بدعت ( بدعت گرايان ) كيانند ؟ امام ( ع ) فرمود : واى بر تو حالا كه مى‏پرسى گوش فراده و مجبور نيستى كه پس از من از ديگرى اين را نپرسى ، امّا اهل جماعت من و پيروان منند هر چند شماره آنها اندك باشد و اين به فرمان خدا و پيامبرش ( ص ) ثابت و محقّق است ، و اهل فرقت آنان هستند كه با من و پيروان من مخالفت مى‏كنند هر چند عدّه آنها بسيار باشد ، و اهل سنّت كسانى مى‏باشند كه به آنچه خدا و پيامبرش ( ص ) مقرّر داشته‏اند ، تمسّك جسته‏اند نه كسانى كه به رأى و هواى نفس خود عمل مى‏كنند هر چند شماره آنان زياد باشد ، گروه نخست گذشته و رفته است و گروههايى به جاى مانده است كه بر خداست آنها را درهم شكند ، و از روى زمين ريشه كن سازد ، و توفيق از خداست .