و من خطبة له ع و فيها يبين فضل الإسلام و يذكر الرسول الكريم ثم يلوم أصحابه دين الإسلام

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 52 ] 103 از خطبه‏هاى آن حضرت عليه السّلام است اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلَّذِي شَرَعَ اَلْإِسْلاَمَ فَسَهَّلَ شَرَائِعَهُ لِمَنْ وَرَدَهُ وَ أَعَزَّ أَرْكَانَهُ عَلَى مَنْ غَالَبَهُ فَجَعَلَهُ أَمْناً لِمَنْ عَلِقَهُ وَ سِلْماً لِمَنْ دَخَلَهُ وَ بُرْهَاناً لِمَنْ تَكَلَّمَ بِهِ وَ شَاهِداً لِمَنْ خَاصَمَ عَنْهُ وَ نُوراً لِمَنِ اِسْتَضَاءَ بِهِ وَ فَهْماً لِمَنْ عَقَلَ وَ لُبّاً لِمَنْ تَدَبَّرَ وَ آيَةً لِمَنْ تَوَسَّمَ وَ تَبْصِرَةً لِمَنْ عَزَمَ وَ عِبْرَةً لِمَنِ اِتَّعَظَ وَ نَجَاةً لِمَنْ صَدَّقَ وَ ثِقَةً لِمَنْ تَوَكَّلَ وَ رَاحَةً لِمَنْ فَوَّضَ وَ جُنَّةً لِمَنْ صَبَرَ فَهُوَ أَبْلَجُ اَلْمَنَاهِجِ وَ أَوْضَحُ اَلْوَلاَئِجِ مُشْرَفُ اَلْمَنَارِ مُشْرِقُ اَلْجَوَادِّ مُضِي‏ءُ اَلْمَصَابِيحِ كَرِيمُ اَلْمِضْمَارِ رَفِيعُ اَلْغَايَةِ جَامِعُ اَلْحَلْبَةِ مُتَنَافِسُ اَلسُّبْقَةِ شَرِيفُ اَلْفُرْسَانِ اَلتَّصْدِيقُ مِنْهَاجُهُ وَ اَلصَّالِحَاتُ مَنَارُهُ وَ اَلْمَوْتُ غَايَتُهُ وَ اَلدُّنْيَا مِضْمَارُهُ وَ اَلْقِيَامَةُ حَلْبَتُهُ وَ اَلْجَنَّةُ سُبْقَتُهُ أبلج : آشكارتر و تابانتر مضمار : جاى پرورش اسبان براى مسابقه سبقة : چيز مهمّى كه بر سر آن مسابقه انجام مى‏شود وليجة : همراز و برگزيده حلبه : اسبانى كه از هر سو براى مسابقه گردآورى مى‏شود و گاهى به محلّ اجتماع آنها اطلاق مى‏گردد « ستايش ويژه خداوندى است كه آيين اسلام را بر قرار فرمود و مقرّرات و احكام آن را براى كسانى كه بخواهند از آن بهره‏مند شوند آسان كرد ، و پايه‏هاى آن را در برابر آنانى كه ستيزه‏گرى و برتريجويى كنند استوار و [ 53 ] نيرومند ساخت . و آن را براى كسانى كه بدان چنگ زنند ، پناهگاه امن ، و براى آنهايى كه در حريم آن جاى گيرند مايه صلح و سلامت ، و براى كسانى كه از آن سخن گويند حجّت و برهان ، و براى آنهايى كه از آن دفاع كنند گواه ، و براى آنانى كه از آن روشنى بخواهند نور ، و براى كسانى كه آن را درك كنند فهم ، و براى آنانى كه در آن انديشه كنند عقل قرار داد . آن را نشانه گردانيد براى كسى كه در پى آن باشد ، و بينش براى كسى كه عزم آن را داشته باشد ، و عبرت براى كسى كه از آن پند گيرد ، و رستگارى براى كسى كه آن را تصديق كند ، و آرامش براى كسى كه بدان تكيه كند ، و آسايش براى كسى كه كار خود را به آن واگذارد ، و سپر امن براى كسى كه شكيبايى كند ، خلاصه اين كه اسلام روشنترين راهها و واضحترين مذهبهاست ، دلائل و نشانه‏هايش در برابر ديد همگان ، و راههايش تابان ، و چراغهايش روشنى بخش و فروزان است ، او برنده بزرگوار ميدان مسابقه است ، براى اين كه مقصدش بلند ، اسبانش براى مسابقه آماده ، جايزه‏اش نفيس و گرانقدر و سواركارانش شريف و بزرگوارند ، تصديق حق ، راه آن ، و كردار نيك نشانه آن ، و مرگ پايان آن ، و دنيا ميدان مسابقه آن ، و رستاخيز جاى گرد آمدن آنان ، و بهشت جايزه آن است » امام ( ع ) خداوند سبحان را ستايش فرموده است بر اين كه نعمت خود را ارزانى داشته و دين مبين اسلام را وضع و برقرار كرده است تا به وسيله آن خردها به سوى او راه يابند ، و ذكر واژه شرايع اشاره است به احكام و قوانين دين اسلام كه مورد توجّه افكار و مطمح نظر انديشمندان و صاحبنظران مى‏باشد ، و منظور از تسهيل شرايع اين است كه خداوند متعال احكام و مقرّرات اسلام را آن چنان واضح و روشن قرار داده است كه فصيح و الكن آنها را مى‏فهمند ، و كودن و زيرك در وارد شدن به سرچشمه‏هاى آن مشتركند ، و مراد از اعزاز اركان اسلام ، حمايت حقّ تعالى از احكام و شرايع آن است ، و اين كه پايه‏هاى آن را استوار ، و [ 54 ] مرتبه آن را برتر از آن قرار داده كه نادانان و مشركان بر آن غلبه و در صدد انهدام آن بر آيند و بتوانند نور آن را خاموش سازند ، سپس امام ( ع ) به ستايش اسلام پرداخته ، و صفاتى را كه شارع آن يعنى خداوند متعال بدان بخشيده به شرح زير بيان كرده است : 1 جعله أمنا لمن علقه : آشكار است كه اسلام براى كسى كه بدان چنگ زند در دنيا از قتل و در آخرت از عذاب الهى پناهگاه است . 2 و سلما لمن دخله : يعنى اسلام با كسى كه در آن وارد شود روش مسالمت دارد ، و در اين عبارت ، اسلام اوّلا به حرم تشبيه شده است كه هر كس در آن پا نهد ، در امن و سلامت خواهد بود ، و ثانيا به دلاور پيروزى تشبيه شده كه رفتارش مسالمت آميز است ، زيرا هر كس آن را بپذيرد و در آن داخل شود جان و داراييش محفوظ مى‏ماند و مانند اين است كه اسلام با او مسالمت و مصالحه كرده است كه آنچه را مايه آزار و ناراحتى اوست پس از ورود به اسلام دنبال نكند . 3 و برهانا لمن تكلّم به : يعنى در اسلام براهين و دلايل آشكار موجود است . 4 شاهدا لمن خاصم به : شاهد ، اعمّ از برهان است زيرا جدل و خطابه را نيز شامل است . 5 نورا يستضاء به : يعنى اسلام نور است كه از آن كسب روشنى مى‏شود ، در اين جمله نور را ، براى اسلام استعاره آورده ، و با ذكر استضاء ، كه به معناى روشنى خواستن است ، آن را ترشيح داده و كامل فرموده است جهت مشابهت ميان اسلام و نور اين است ، كه انسان در راه خود به سوى خدا و به دست آوردن بهشت از اسلام پيروى مى‏كند و از آن دستور مى‏گيرد . 6 و فهما لمن عقل : اسلام فهم است براى كسى كه آن را درك كند ، و چون فهم عبارت است از خوب آماده بودن ذهن براى پذيرش چيزهايى كه بر او وارد مى‏شود ، دخول در اسلام ، و پرورش دادن نفس بر اساس احكام و مقرّرات آن نيز سبب بزرگى براى حصول آمادگى ذهنى جهت تابش و پذيرش انوار الهى و فهم [ 55 ] اسرار قدسى است ، و اطلاق واژه فهم بر آنچه گفته شد مجاز و از باب اطلاق نام مسبّب بر سبب مى‏باشد . 7 ولبّا لمن تدبّر : چون لبّ به معناى عقل است ، در اين جا نيز مانند جمله پيش واژه عقل براى اسلام بر سبيل مجاز آمده اگر چه مسبّب آن است ، و در اين جا منظور عقل لملكه و مراتب بالاتر آن است ، زيرا اسلام و قواعد و احكام آن ، نيرومندترين وسيله براى دست يافتن به بالاترين مراتب خرد مى‏باشد . 8 و آية لمن توسّم : منظور كسى است كه در جستجوى راه حق و يافتن اهداف آن است ، و اسلام براى چنين كسى نشانه و علامت است كه اگر بدان راه يافت در طريق هدايت قرار گرفته است . 9 و تبصرة لمن عزم : مراد كسى است كه تصميم بر انجام دادن مقصود خود گرفته است ، و اسلام براى او مايه بينش است كه بتواند مقصود خود را به گونه شايسته انجام دهد . 10 و عبرة لمن اتّعظ : معناى اين جمله آشكار است ، زيرا اسلام با بيان احوال امّتهاى گذشته و آنچه روزگار بر سر آنها آورده براى كسى كه پند آموز و موعظه پذير باشد در راه حركت به سوى خدا نيكوترين مايه عبرت است . 11 و نجاة لمن صدّق : اسلام براى كسى كه رسالت پيامبر ( ص ) را تصديق كند و به آنچه از جانب خداوند براى بشر آورده ايمان آورد ، مايه رستگارى است ، زيرا پذيرش اسلام براى او در دنيا موجب رهايى از قتل و شمشير دين و در آخرت باعث رستگاريش از عذاب خداوند است ، و اطلاق نام نجات بر اسلام از باب اطلاق نام مسبّب بر سبب مى‏باشد . 12 و ثقة لمن توكّل : يعنى اسلام مايه وثوق و اعتماد كسانى است كه بر خداوند توكّل كنند ، زيرا مشتمل بر وعده‏هاى گرانقدر اوست ، و به سبب اطمينان بر آن است كه توان توكّل بر خدا را مى‏يابند . 13 راحة لمن فوّض : يعنى كسى كه بحث و تدقيق در مسائل را رها و به [ 56 ] احكام اسلام و دلايل قرآن و سنّت اصيل اهل قرآن تمسّك جويد ، و كار خود را به آن واگذارد آسايش مى‏يابد ، گفته شده : منظور ترغيب مردم است به اين كه امور را به خدا واگذارند ، و دانش آنچه را كه نمى‏توان دانست و شناخت ، به او تفويض كنند و در اين راه بيهوده زحمت نكشند كه در اين صورت آسودگى مى‏يابند ، و نيز گفته‏اند : مراد اين است كه اگر اسلام مسلمان كامل باشد و امور خود را به خداوند واگذارد ، پروردگار متعال تمامى كارهاى او را كفايت و اصلاح مى‏فرمايد و او را از كوشش و تلاش بى‏نياز و آسوده مى‏گرداند . 14 جنّة لمن صبر : يعنى در به كار بستن و عمل كردن به احكام و دستورهاى آن بردبارى و شكيبايى ورزد ، و روشن است كه معناى سپر ، ايمنى از عذاب خدا مى‏باشد ، و واژه جنّه ( سپر ) استعاره شده است . 15 أبلج المناهج : مقصود از مناهج اسلام راههاى وصول بدان و اصولى است كه با اذعان بدانها و پيمودن آن راهها ، انسان مسلمان مى‏باشد ، و اينها عبارت است از اقرار به خداوند و يگانگى او و ايمان به رسالت پيامبر ( ص ) و تصديق به آنچه در شرع وارد شده است و امام ( ع ) آنها را به مناهج تفسير فرموده است ، و بديهى است اينها راههاى روشن هدايت و رستگارى است . 16 و أوضح الولائج : يعنى هر كس به ديده اعتبار به اسلام بنگرد ، اسرار و بواطن آن را آشكار خواهد ديد . 17 مشرف المنار : منار اسلام عبارت است از اعمال صالحه‏اى كه سالكان اين راه به جا مى‏آورند ، مانند نمازهاى پنجگانه و امثال آن ، و آشكار است كه اين عبادات و اعمال ، برتر و بالاتر از عباداتى است كه پيش از اين به جا آورده مى‏شده است . 18 مشرق الجوادّ : معنايى نزديك به مفهوم أبلج المناهج دارد . 19 مضى‏ء المصابيح : اين جمله كنايه از دانشمندان اسلام و پيشوايان آن است كه به طريق استعاره بيان فرموده و با ذكر واژه إضاءه آن را ترشيح داده [ 57 ] است ، و اشاره دارد به اين كه علوم از آنها نمايان مى‏شود و مردم بايد از آنها پيروى كنند ، و شايد منظور از مصابيح ، ادلّه دين مانند كتاب و سنّت باشد . 20 كريم المضمار : يعنى اسلام در ميدان مسابقه حيات هميشه برنده است و مراد از اين ميدان مسابقه ، دنياست ، و شكّ نيست كه ميدان آن كريم و ارجمند است ، زيرا از اين جاست كه انوار معرفت كسب ، و در پرتو آن به سوى خدا گام برداشته مى‏شود ، واژه مضمار استعاره است براى دنيا و پيش از اين شرح آن داده شده است . 21 رفيع الغاية : چون مقصد اسلام ، رسيدن به آستان پروردگار جهانيان است و آستان او همان جنّة الماوى يا بهشت جاويد است ، لذا مقصد او بلند و هدف او عالى است ، زيرا مقصدى بلندتر و هدفى برتر از بهشت وجود ندارد . 22 جامع الحلبة : واژه حلبه را براى روز رستاخيز استعاره فرموده است ، زيرا قيامت چنان كه بيان خواهيم كرد حلبه اسلام و وعده‏گاه نتيجه مسابقه است ، وجه استعاره اين است كه مردم در آن روز همه گرد مى‏آيند تا كدام يك از آنان براى وصول به آستان حضرت حقّ كه همان بهشت جاويدان است بر ديگرى پيشى گيرد ، مانند گرد آمدن اسبان براى مسابقه و شتافتن آنها براى گرفتن جايزه . 23 متنافس السبقة : يعنى جايزه آن محبوب و گرانقدر است ، زيرا بهشت جايزه آن است و اين گراميترين چيزى است كه بر سر آن رقابت مى‏شود و مطلوب انسان است . 24 شريف الفرسان : واژه فرسان را كه به معناى سواركاران است ، براى دانشمندان اسلام استعاره آورده است ، آن دانشمندانى كه در ميدان دانش يكّه تازان و قهرمانانند ، و شباهت دارند به اسبان لايقى كه در ميدان مسابقه موجب پيروزى صاحبان خود مى‏شوند . 25 التّصديق منهاجه : اين جمله تا آخر اين بخش از خطبه ، توضيحى است بر آنچه در عبارات پيش روشن نشده و تفسيرى است بر منهاج و منار و غاية و [ 58 ] مضمار و حلبه و سبقه ، و اين كه مرگ را نهايت يا مقصد بيان كرده و الموت غايته فرموده است براى اين كه مرگ نزديكترين مقصدى است كه انسان را در آستانه لقاى پروردگار متعال قرار مى‏دهد ، و شايد هم مراد از موت ، مرگ شهوات و هواهاى نفسانى باشد ، زيرا اين نيز از اهداف و مقاصد اوليّه اسلام است ، همچنين سبقه را براى بهشت استعاره فرموده است ، براى اين كه بهشت ثمره دين و غايت مطلوب آن است همچنان كه سبقه يا جايزه حاصل كوشش دو طرف مسابقه مى‏باشد . بخشى از اين خطبه است كه درباره پيامبر اكرم ( ص ) فرموده است : حَتَّى أَوْرَى قَبَساً لِقَابِسٍ وَ أَنَارَ عَلَماً لِحَابِسٍ فَهُوَ أَمِينُكَ اَلْمَأْمُونُ وَ شَهِيدُكَ يَوْمَ اَلدِّينِ وَ بَعِيثُكَ نِعْمَةً وَ رَسُولُكَ بِالْحَقِّ رَحْمَةً اَللَّهُمَّ اِقْسِمْ لَهُ مَقْسَماً مِنْ عَدْلِكَ وَ اِجْزِهِ مُضَعَّفَاتِ اَلْخَيْرِ مِنْ فَضْلِكَ اَللَّهُمَّ أَعْلِ عَلَى بِنَاءِ اَلْبَانِينَ بِنَاءَهُ وَ أَكْرِمْ لَدَيْكَ نُزُلَهُ وَ شَرِّفْ عِنْدَكَ مَنْزِلَهُ وَ آتِهِ اَلْوَسِيلَةَ وَ أَعْطِهِ اَلسَّنَاءَ وَ اَلْفَضِيلَةَ وَ اُحْشُرْنَا فِي زُمْرَتِهِ غَيْرَ خَزَايَا وَ لاَ نَادِمِينَ وَ لاَ نَاكِبِينَ وَ لاَ نَاكِثِينَ وَ لاَ ضَالِّينَ وَ لاَ مُضِلِّينَ وَ لاَ مَفْتُونِينَ قبس : شعله حابس : ايستاده در جايى نزل : غذايى كه در مهمانى و امثال آن براى حاضران آماده مى‏شود . أورى : افروخت زمرة : گروهى از مردم سناء : بلندى مقام ناكب : منحرف از راه « پيامبر اكرم در تبليغ احكام الهى كوشيد تا براى كسى كه خواهان روشنى هدايت است شعله‏اى بر افروخت ، و نشانه‏اى پرفروغ فرا راه درماندگان وادى حيرت قرار داد ، پروردگارا او امين مورد اعتماد تو ، و گواه تو در روز رستاخيز است ، او برانگيخته توست كه وى را براى خلق نعمت قرار داده‏اى ، و [ 59 ] پيامبر بر حقّ توست كه او را براى رحمت فرستاده‏اى ، خداوندا از عدل و داد خويش بهره وافرى نصيب او گردان ، و از فضل و كرامت پاداش او را چند برابر فرما ، بار خدايا كاخ آيين او را از همه كاخها بلندتر و افراشته‏تر كن و او را بر خوان نعمت خود گرامى بدار ، و بر شرف پايگاه او نزد خود بيفزاى ، و وسيله تقرّب خود را به او مرحمت كن ، و بلندى مقام و برترى به او عطا فرما ، و ما را در زمره ياران و پيروان او قرار ده بى‏آن كه رسوا و پشيمان و منحرف و پيمان شكن و گمراه و گمراه كننده و فريب خورده باشيم . » شريف رضىّ گفته كه اين خطبه پيش از اين آورده شده است ، ليكن به سبب اختلافى كه با روايت سابق دارد دوباره ذكر شده است . فرموده است : حتّى أورى . . . تا لحابس . اين عبارات حاصل گفتارى است كه امام ( ع ) در ستايش پيامبر اكرم ( ص ) و شرح مجاهدتها و كوششهاى آن حضرت در راه دين براى وصول به هدف مذكور بيان فرموده است ، واژه قبس را براى انوار فروزان دين استعاره آورده است ، زيرا نفوس بشرى از اشعّه انوار هدايت آن روشنى مى‏گيرند ، همچنين واژه علم ( نشانه ) را استعاره آورده ، و تابش انوار دين را بدان نسبت داده است ، و از اين دو چيز دانسته مى‏شود : 1 اين كه پيامبر گرامى ( ص ) انوارى از خود ظاهر ساخت ، و آنها را علم و نشانه قرار داد ، تا سالكان و جويندگان راه خدا ، كه در ظلمت حيرت و شبهت فرو رفته و از رفتار بازمانده و سرگشته و حيرتزده بر جاى ايستاده‏اند هدايت شوند ، چنان كه خداوند متعال فرموده است : « و إذَا أظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا [ 1 ] » و اين نشانه‏ها كنايه از آيات كتاب الهى و سنّت است . 2 اين كه مراد از اعلام ، ائمّه و پيشوايان دين است ، و منظور از تابش انوار او [ 1 ] سوره بقره ( 2 ) آيه ( 20 ) يعنى : و هنگامى كه تاريكى آنان را فرا مى‏گيرد مى‏ايستند . [ 60 ] بر آنها ، روشن گردانيدن دلهاى آنان است به كمالات و علومى كه از آن حضرت ظاهر شده است . فرموده است : فهو أمينك المأمون . يعنى او ( پيامبر ( ص ) ) امين وحى توست ، و شهيدك يوم الدّين يعنى گواه بر خلق تو در روز رستاخيز است ، و بعيثك نعمة يعنى بر انگيخته توست ، در حالى كه او را براى مردم نعمت قرار دادى تا به هدايت او به بهشت راه يابند ، و رسولك بالحقّ رحمة يعنى فرستاده بر حقّ توست كه او را براى بندگانت رحمت گردانيدى تا به آتش خشم تو در وادى هلاكت نيفتند « وَ مَا أَرْسَلْنَاكَ إلاّ رَحْمَةً لِلْعَالَمِيْنَ [ 2 ] » پس از اين ، گفتار خود را با دعا براى آن حضرت ادامه مى‏دهد ، و از خدا مى‏خواهد كه بهره‏اى از عدل و داد خويش نصيب او گرداند ، و چون مقتضاى عدالت الهى ايجاب مى‏كند ، كسى را كه به پيامبرى برگزيده و محلّ رسالت خويش قرار داده او را به بالاترين كمالاتى كه براى او مهيّا ساخته برساند ، و براى وصول به برترين و بالاترين مرتبه كمال آماده سازد ، از اين رو امام ( ع ) خدا را مى‏خواند كه بهره وافرى از عدل خويش نصيب او گرداند كه به سبب آن او را براى وصول به درجات بى‏منتهاى قرب مهيّا گرداند . فرموده است : و أجزه مضاعفات الخير من فضلك . چون امام ( ع ) درباره پيامبر ( ص ) به آنچه استحقاق دارد دعا كرده بود ، در اين جا از خداوند مى‏خواهد كه هر چه بيشتر به او تفضّل و مرحمت فرمايد ، و احسان و پاداشى را كه آن حضرت استحقاق دارد چند برابر گرداند . فرموده است : أللّهمّ أعلى على بناء البانين بنائه . امام ( ع ) دعا مى‏فرمايد كه خداوند پايه‏هاى آيينى را كه پيامبر ( ص ) آورده هر چه استوارتر و بناى دينى را كه بنيان نهاده است از اديان پيش بلندتر و [ 2 ] سوره انبياء ( 21 ) آيه ( 109 ) يعنى : و ما تو را نفرستاديم مگر اين كه رحمت براى جهانيان باشى . [ 61 ] افراشته‏تر بدارد ، و در اين دعا بناى رفيع كمالات و فضيلتهايى را كه پيامبر ( ص ) براى نفس خويش فراهم فرموده نيز اراده كرده است . واژه بنا بر سبيل استعاره آمده است ، سپس امام ( ع ) دعا مى‏كند كه خداوند با پاداشهاى فراوانى كه براى او آماده ساخته است وى را نزد خود گرامى بدارد ، و بر برترى مقام او در پيشگاه خويش بيفزايد ، و آنچه وسيله تقرّب و توسّل به اوست به وى مرحمت فرمايد ، يعنى آنچه نيروى او را براى وصول به بالاترين مرتبه قرب ، كامل مى‏گرداند ، و همچنين به او بلندى مقام و برترى تمام مرحمت فرمايد ، سپس امام ( ع ) براى خود دعا مى‏كند و از خدا مى‏خواهد كه او را در زمره ياران پيامبر ( ص ) و از جمله پيروان او قرار دهد ، در حالى كه بر اوصاف زير باشد : غير خازين : يعنى به سبب ارتكاب گناهان و اعمال زشت ، رسوا و سرافكنده نباشد ، لا نادمين : در برابر اوامر الهى كوتاهى نكرده و در فرمانبردارى تقصير نكرده باشد ، و لا ناكبين يعنى : از راه راست منحرف نشده و در يكى از دو طرف افراط و تفريط نيفتاده باشد ، و لا ناكثين يعنى : عهد و ميثاقى را كه خداوند با بندگانش دارد كه تنها او را عبادت و بندگى كنند و دين خود را براى او خالص گردانند ، نقض نكرده باشد ، و لا ضالّين از راه راست و حدّ اعتدال بيرون نرفته باشد و لا مفتونين : فريفته شبهات باطل نشده باشد . توفيق از خداوند است . بخشى ديگر از اين خطبه است كه به ياران خود مى‏فرمايد : وَ قَدْ بَلَغْتُمْ مِنْ كَرَامَةِ اَللَّهِ تَعَالَى لَكُمْ مَنْزِلَةً تُكْرَمُ بِهَا إِمَاؤُكُمْ وَ تُوصَلُ بِهَا جِيرَانُكُمْ وَ يُعَظِّمُكُمْ مَنْ لاَ فَضْلَ لَكُمْ عَلَيْهِ وَ لاَ يَدَ لَكُمْ عِنْدَهُ وَ يَهَابُكُمْ مَنْ لاَ يَخَافُ لَكُمْ سَطْوَةً وَ لاَ لَكُمْ عَلَيْهِ إِمْرَةٌ وَ قَدْ تَرَوْنَ عُهُودَ اَللَّهِ مَنْقُوضَةً فَلاَ تَغْضَبُونَ وَ أَنْتُمْ لِنَقْضِ ذِمَمِ آبَائِكُمْ تَأْنَفُونَ وَ كَانَتْ أُمُورُ اَللَّهِ عَلَيْكُمْ تَرِدُ وَ عَنْكُمْ تَصْدُرُ وَ إِلَيْكُمْ تَرْجِعُ فَمَكَّنْتُمُ اَلظَّلَمَةَ مِنْ مَنْزِلَتِكُمْ وَ أَلْقَيْتُمْ إِلَيْهِمْ أَزِمَّتَكُمْ وَ أَسْلَمْتُمْ أُمُورَ اَللَّهِ فِي أَيْدِيهِمْ يَعْمَلُونَ بِالشُّبُهَاتِ وَ يَسِيرُونَ [ 62 ] فِي اَلشَّهَوَاتِ وَ اَيْمُ اَللَّهِ لَوْ فَرَّقُوكُمْ تَحْتَ كُلِّ كَوْكَبٍ لَجَمَعَكُمُ اَللَّهُ لِشَرِّ يَوْمٍ لَهُمْ « در پرتو لطف خداوند متعال به مقامى رسيده‏ايد كه به خاطر آن كنيزكان شما را گرامى مى‏دارند ، و با همسايگانتان آشنائى و پيوند برقرار مى‏كنند ، كسانى كه شما را بر آنها هيچ برترى نيست ، و حقّى بر آنها نداريد ، براى شما تعظيم مى‏كنند ، و آنانى كه از قدرت شما باك ندارند و بر آنها دستى و سلطه‏اى نداريد از شما مى‏ترسند ، اينك با اين كه مى‏بينيد قوانين و حدود الهى شكسته شده خشمناك نمى‏شويد در صورتى كه اگر پيمانهاى پدرانتان شكسته شود آن را ننگ مى‏دانيد ، دستورهاى خداوند بر شما وارد مى‏شد ، و از شما به ديگران مى‏رسيد و رجوع و بازگشت آنها به سوى شما بود ، امّا مقام خويش را به ستمگران وا گذاشتيد ، و زمام امور خويش را به دست آنان داديد ، و امور الهى را به آنان سپرديد ، در حالى كه آنها به شبهات عمل مى‏كنند ، و در جهت ارضاى شهوات گام بر مى‏دارند ، سوگند به خدا اگر اين ستمكاران شما را در زير ستارگان آسمان پراكنده سازند ، خداوند شما را براى روز سختى كه اينها در پيش دارند گرد خواهد آورد . » امام ( ع ) در اين بخش از خطبه ، سخن را به يادآورى مردم از مقام و منزلتى كه خداوند در پرتو دين مبين اسلام و هدايت نور ايمان ، آنان را بدان گرامى داشته ، آغاز فرموده است ، و درباره اهميّت و اثرات اين موهبت مى‏فرمايد كه حرمت اين منزلت حتّى كنيزكان و همسايگان شما را اگر چه مسلمان نيستند فرا گرفته است ، و كسانى كه شما بر آنها هيچ برترى نداريد و شما را بر آنها حقّى و منّتى نيست به شما احترام مى‏گذارند و بزرگتان مى‏شمارند ، و آنانى كه از قدرت شما باك ندارند از شما مى‏ترسند ، و پيداست كه همه اينها به سبب اسلام و هدايت ايمان است ، كه خداوند به آنها بخشيده است . امام ( ع ) پس از آن كه نعمتها و موهبتهاى خداوند را درباره آنها ياد آورى [ 63 ] مى‏فرمايد ، گفتار خود را با سرزنش و نكوهش آنها كه در اداى حقوق واجب آلهى كوتاهى مى‏كنند ادامه مى‏دهد ، و به اعمال آنها كه موجب كفران نعمتهاى اوست اشاره مى‏فرمايد ، و اين كفران و ناسپاسى عبارت از اين است كه آنان مى‏بينند حدود آلهى شكسته و پيمانهاى او نقض مى‏شود اما سكوت مى‏كنند ، و خشمناك نمى‏شوند و چنان مى‏نمايد كه به اين كارها خشنودند ، منظور امام ( ع ) اعمال زشت و مظالم ستم پيشگان و خروج خوارج و ديگر منكراتى است كه مردم شام و ديگران مرتكب مى‏شوند ، براى اين كه مردم شام با فرمان خداوند مخالفت كرده ، و بيعت امام ( ع ) را كه عهدى از عهود آلهى است شكسته‏اند ، و سكوت در برابر اين امور با وجود قدرت در رفع اين مظالم و ردّ اين اعمال ، و امكان جهاد با ستمكاران ، خود عمل زشت و منكرى است كه اينها مرتكب مى‏شوند ، و واو در جمله و أنتم . . . براى حال آمده است يعنى : در حالى كه شما ننگ مى‏دانيد پيمان پدرانتان شكسته شود به طريق اولى بر شما لازم است كه شكستن پيمانهاى آلهى و نقض عهود او را ننگ بشماريد ، سپس سستى و كوتاهى آنها را در كارهايى كه خداوند اجراى آنها را بر آنان واجب فرموده و آنها را متصّدى سامان دادن به امور دين و واسطه تبليغ اسلام قرار داده ، و از اين راه به آنان سلطه بر ديگران بخشيده يادآورى مى‏كند و آنها را سرزنش و توبيخ مى‏فرمايد كه مقام خود را در اسلام به ستمكاران سپرده‏اند ، و منظور از ستمكاران در اين جا معاوية و گروه اوست ، و مقصود از تمكين ستمكاران ، خوددارى از سركوب آنان و سپردن زمام امور به دست آنهاست ، واژه أزمّه ( جمع زمام مهار يا افسار ) استعاره است ، و مراد از امورى كه به دست ستمكاران سپرده‏اند امور شهرها و ممالك اسلام است ، كه بر اثر كوتاهى و سستى آنها در جهاد و پيكار ، همگى اين وقايع و حوادث به وجود آمده است ، منظور از اين كه ستمكاران به شبهات عمل مى‏كنند اين است كه اعمال آنها مطابق با اوهام فاسد و نظريّات باطلى است كه آنها را در كارهاى خود حجّت و دليل قرار مى‏دهند ، و مراد از سير در شهوات اين است كه ستمكاران [ 64 ] اوقات خود را به فرو رفتن در شهوات و ارضاى خواهشهاى نفسانى خويش مى‏گذرانند . فرموده است : و أيم اللّه . . . تا آخر . اين عبارت بيم و اخطارى است به مردم درباره كارهايى كه بنى اميّه در آينده انجام مى‏دهند و اين كه همه را در گرفتاريها و شرور خود وارد كرده ، و فتنه خود را گسترش خواهند داد ، و مراد از يوم ( روز ) مدّت خلافت بنى اميّه است كه بدترين مدّت و سخت‏ترين روزگارى است كه بر اسلام و مسلمانان گذشته است ، و اين كه امام ( ع ) تفرقه و پراكندگى مردم را به آنان ، و جمع و گردآورى را به خداوند نسبت داده براى اين است كه اعلام فرمايد ابتلاى مردم به بليّه بنى اميه قضاى الهى و نزول آن در آينده ، قطعى است ، و اگر براى جلوگيرى از فرود آمدن اين بلا مردم را در اطراف و اكناف شهرها پراكنده سازند ، سودى نخواهد داشت ، و قضاى آلهى نازل خواهد شد و دامن همه مردم را خواهد گرفت ، زيرا تقدير اين است كه مردم به بلاى فرمانروايى بنى اميّه و شرور و تبهكاريهاى آنها دچار و آزمايش شوند ، و چگونگى احوال و رفتار بنى اميّه با مردم بويژه با صلحا و نيكان معلوم است . و توفيق و خوددارى از گناه بسته به لطف خداست .