و من خطبة له ع و هي من خطب الملاحم

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 68 ] 105 از خطبه‏هاى آن حضرت عليه السّلام است كه در آن از رويدادهاى سخت آينده خبر مى‏دهد : اَلْحَمْدُ لِلَّهِ اَلْمُتَجَلِّي لِخَلْقِهِ بِخَلْقِهِ وَ اَلظَّاهِرِ لِقُلُوبِهِمْ بِحُجَّتِهِ خَلَقَ اَلْخَلْقَ مِنْ غَيْرِ رَوِيَّةٍ إِذْ كَانَتِ اَلرَّوِيَّاتُ لاَ تَلِيقُ إِلاَّ بِذَوِي اَلضَّمَائِرِ وَ لَيْسَ بِذِي ضَمِيرٍ فِي نَفْسِهِ خَرَقَ عِلْمُهُ بَاطِنَ غَيْبِ اَلسُّتُرَاتِ وَ أَحَاطَ بِغُمُوضِ عَقَائِدِ اَلسَّرِيرَاتِ « ستايش ويژه خداوندى است كه با آفرينش خود ، بر بندگانش تجلّى كرده ، و با حجّت و برهان خويش در دلهاى آنان آشكار مى‏شود ، آفريدگان را بى‏آن كه نياز به تفكّر داشته باشد آفريد ، زيرا انديشه‏ها جز براى صاحبان ضمير سزاوار نيست ، و خداوند در ذات خويش صاحب ضمير نيست ، دانش او اعماق پرده‏هاى غيب را شكافته است ، و بر پيچيده‏ترين انديشه‏ها و اسرار احاطه دارد . » امام ( ع ) خداوند را بر پنج چيز ستايش فرموده است : 1 اين كه از طريق آفرينش مخلوقات بر آفريدگان تجلّى كرده و خود را به آنان نمايانده است ، و چنان كه در فصول پيش مكرّر گفته شده ، مراد از تجلّى اين است كه خداوند معرفت خود را از طريق توجّه به آثار صنع خويش در دلهاى بندگانش قرار داده و خود را از اين راه به آنان نشان داده است ، تا آن جا كه هر [ 69 ] ذرّه‏اى از مخلوقات او به آينه‏اى شباهت دارد كه خالق متعال ، خود را براى بندگانش در آن نمايان ساخته است ، و آنان به اندازه قابليّت خود ، او را مى‏بينند ، و اين مشاهده بر حسب شعاع بصيرت و درجات معرفت آنان ، متفاوت مى‏باشد ، برخى نخست مصنوع و بعد از آن صانع را مى‏بينند ، برخى هر دو را با هم مشاهده مى‏كنند ، بعضى نخست آفريدگار و پس از او به آفريدگان توجّه مى‏كنند ، برخى هم جز خدا چيزى نمى‏بينند . 2 اين كه او با حجّت و برهان خويش در دلهاى آدميان نمايان است ، يعنى هستى او در دل كسانى كه به سبب انديشه‏هاى باطل و گفتار نادرست او را انكار مى‏كنند ، روشن است ، زيرا دلائل هستى خويش را عليه اينها ظاهر ، و برهان وجود خود را بر آنها ثابت فرموده است ، و اين برهان همان احساسى است كه نفوس منكران در برابر عظمت و استحكام نظام آفرينش دارند ، هر چند براى توجّه بدان به اندكى تنبّه و هشيارى نيازمندند ، چنان كه حقّ تعالى فرموده است : « وَ فِيْ أنْفُسِكُمْ أفَلا تُبْصِرُونَ [ 1 ] » همچنين ملاحظه آيات قدرت آلهى در آسمانها و زمين كه خداوند متعال فرموده است : أوَلَمْ يَنْظُرُواْ في مَلَكُوْتِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرضِ وَ مَا خَلَقَ اللَّه مِنْ شَىْ‏ءٍ [ 2 ] » و اين نزديك به معنايى است كه در قسمت اوّل گفته شد . 3 اين كه خداوند آفريدگان را بدون نياز به تفكّر و طرح و برنامه ريزى آفريده است ، و درباره بى‏نيازى پروردگار به انديشه و فكر ، استدلال فرموده است به اين كه تفكّر و انديشيدن در خور صاحبان ضمير و آنانى است كه داراى قلب و حواسّ جسمانى باشند ، و پروردگار در ذات مقدّس خود منزّه از ضمير است ، و اين معنا شكل دوّم قياس منطقى است ، به اين ترتيب كه فكر و انديشه از آن صاحب ضمير است ، و هيچ چيزى از واجب الوجود صاحب ضمير نيست ، نتيجه [ 1 ] سوره ذاريات ( 51 ) آيه ( 21 ) يعنى : . . . و هم در نفوس خود شما آيا به ديده بصيرت نمى‏نگريد ؟ [ 2 ] سوره اعراف ( 7 ) آيه ( 185 ) يعنى : . . . آيا در ملكوت آسمانها و زمين و چيزهايى كه خداوند آفريده نمى‏نگرند ؟ [ 70 ] اين است كه به هيچ روى تفكّر و انديشه در خور واجب الوجود نيست ، و هر دو مقدّمه در اين قياس روشن و بديهى است ، چنان كه پيش از اين مكرّر گفته شده است . 4 اين كه علم خداوند اعماق پرده‏هاى غيب را مى‏شكافد ، و اين بيان اشاره است به اين كه دانش او هر پنهان و ناديده را فرا مى‏گيرد به گونه‏اى كه هيچ چيز از او پوشيده نيست و هيچ حاجبى مانع نفوذ علم او نمى‏باشد . 5 اين كه بر انديشه‏هاى پيچيده و نهفته‏هاى باطن موجودات احاطه دارد به اين معناست كه دقيقترين رازهاى درون دلها را مى‏داند ، چنان كه خداوند متعال فرموده است : « يَعْلَمُ السِرَّ و أخْفى‏ [ 3 ] » . از اين خطبه است كه درباره پيامبر اكرم ( ص ) فرموده است : اِخْتَارَهُ مِنْ شَجَرَةِ اَلْأَنْبِيَاءِ وَ مِشْكَاةِ اَلضِّيَاءِ وَ ذُؤَابَةِ اَلْعَلْيَاءِ وَ سُرَّةِ ؟ اَلْبَطْحَاءِ ؟ وَ مَصَابِيحِ اَلظُّلْمَةِ وَ يَنَابِيعِ اَلْحِكْمَةِ ذؤابة : موهاى افراشته ( گيسو ) سرّة الوادي : بهترين جاى درّه بطحاء مكّة : سرزمين هموار مكّه « او را از تبار پيامبران ، از كانون نور ، از شريفترين دودمانها ، از مركز بطحاء ، از چراغهاى روشنى بخش تاريكيها و از سرچشمه‏هاى حكمت برگزيد . » در اين بخش استعاراتى است : 1 واژه « شجرة » براى طايفه پيامبران استعاره شده است ، و وجه مشابهت [ 3 ] سوره طه ( 20 ) آيه ( 7 ) يعنى . . . او نهان و مخفى‏ترين امور جهان را مى‏داند . [ 71 ] اين است كه اين طايفه مانند درختان ، داراى ميوه و شاخه‏اند كه شاخه‏هاى آنها انبيا و رسولان ، و ميوه آنها علوم و كمالات نفسانى است . 2 واژه « مشكاة » براى فرزندان ابراهيم ( ع ) استعاره شده است ، و جهت مشابهت اين است كه پيامبران از ميان فرزندان ابراهيم ( ع ) برخاسته‏اند ، و از خانه‏هاى آنان انوار نبوّت و هدايت سر برآورده و تابيده است همچنان كه نور چراغ از مشكات كه جايگاه آن است مى‏تابد . 3 واژه « ذؤابة » ظاهرا اشاره به قريش است ، و وجه مشابهت اين است كه قريش مانند گيسوان كه از سر آويزان است خود را به شاخه‏هاى شرف و بلندى مرتبه پدران خود آويخته‏اند . 4 « سرّة البطحاء » اشاره است به اين كه خداوند پيامبر ( ص ) را از برترين خاندانهاى مكّه برگزيده است . 5 واژه « مصابيح » نيز استعاره براى پيامبران است ، و وجه مشابهت آشكار است ، سابقا نيز بطور مكرّر ، آنان به مصابيح ظلمات جهل تعبير شده‏اند ، يعنى پيامبران در تاريكيهاى جهالت و نادانى همچون چراغها هستند . 6 واژه « ينابيع » استعاره است ، و وجه مشابهت اين است كه همان گونه كه آب از چشمه‏ها فوران مى‏كند دانش و حكمت نيز از پيامبران ريزش دارد . نيز از اين خطبه است : طَبِيبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ قَدْ أَحْكَمَ مَرَاهِمَهُ وَ أَحْمَى مَوَاسِمَهُ يَضَعُ ذَلِكَ حَيْثُ اَلْحَاجَةُ إِلَيْهِ مِنْ قُلُوبٍ عُمْيٍ وَ آذَانٍ صُمٍّ وَ أَلْسِنَةٍ بُكْمٍ مُتَتَبِّعٌ بِدَوَائِهِ مَوَاضِعَ اَلْغَفْلَةِ وَ مَوَاطِنَ اَلْحَيْرَةِ لَمْ يَسْتَضِيئُوا بِأَضْوَاءِ اَلْحِكْمَةِ وَ لَمْ يَقْدَحُوا بِزِنَادِ اَلْعُلُومِ اَلثَّاقِبَةِ فَهُمْ فِي ذَلِكَ كَالْأَنْعَامِ اَلسَّائِمَةِ وَ اَلصُّخُورِ اَلْقَاسِيَةِ قَدِ اِنْجَابَتِ اَلسَّرَائِرُ لِأَهْلِ اَلْبَصَائِرِ وَ وَضَحَتْ مَحَجَّةُ اَلْحَقِّ لِخَابِطِهَا وَ أَسْفَرَتِ اَلسَّاعَةُ عَنْ وَجْهِهَا وَ ظَهَرَتِ اَلْعَلاَمَةُ لِمُتَوَسِّمِهَا مَا لِي أَرَاكُمْ أَشْبَاحاً بِلاَ أَرْوَاحٍ وَ أَرْوَاحاً بِلاَ أَشْبَاحٍ وَ نُسَّاكاً بِلاَ صَلاَحٍ وَ تُجَّاراً بِلاَ أَرْبَاحٍ وَ أَيْقَاظاً نُوَّماً وَ شُهُوداً [ 72 ] غُيَّباً وَ نَاظِرَةً عَمْيَاءَ وَ سَامِعَةً صَمَّاءَ وَ نَاطِقَةً بَكْمَاءَ رَايَةُ ضَلاَلٍ قَدْ قَامَتْ عَلَى قُطْبِهَا وَ تَفَرَّقَتْ بِشُعَبِهَا تَكِيلُكُمْ بِصَاعِهَا وَ تَخْبِطُكُمْ بِبَاعِهَا قَائِدُهَا خَارِجٌ مِنَ اَلْمِلَّةِ قَائِمٌ عَلَى اَلضِّلَّةِ فَلاَ يَبْقَى يَوْمَئِذٍ مِنْكُمْ إِلاَّ ثُفَالَةٌ كَثُفَالَةِ اَلْقِدْرِ أَوْ نُفَاضَةٌ كَنُفَاضَةِ اَلْعِكْمِ تَعْرُكُكُمْ عَرْكَ اَلْأَدِيمِ وَ تَدُوسُكُمْ دَوْسَ اَلْحَصِيدِ وَ تَسْتَخْلِصُ اَلْمُؤْمِنَ مِنْ بَيْنِكُمُ اِسْتِخْلاَصَ اَلطَّيْرِ اَلْحَبَّةَ اَلْبَطِينَةَ مِنْ بَيْنِ هَزِيلِ اَلْحَبِّ أَيْنَ تَذْهَبُ بِكُمُ اَلْمَذَاهِبُ وَ تَتِيهُ بِكُمُ اَلْغَيَاهِبُ وَ تَخْدَعُكُمُ اَلْكَوَاذِبُ وَ مِنْ أَيْنَ تُؤْتَوْنَ وَ أَنَّى تُؤْفَكُونَ فَ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ 23 25 13 : 38 وَ لِكُلِّ غَيْبَةٍ إِيَابٌ فَاسْتَمِعُوا مِنْ رَبَّانِيِّكُمْ وَ أَحْضِرُوهُ قُلُوبَكُمْ وَ اِسْتَيْقِظُوا إِنْ هَتَفَ بِكُمْ 190 وَ لْيَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ وَ لْيَجْمَعْ شَمْلَهُ وَ لْيُحْضِرْ ذِهْنَهُ فَلَقَدْ فَلَقَ لَكُمُ اَلْأَمْرَ فَلْقَ اَلْخَرَزَةِ وَ قَرَفَهُ قَرْفَ اَلصَّمْغَةِ فَعِنْدَ ذَلِكَ أَخَذَ اَلْبَاطِلُ مَآخِذَهُ وَ رَكِبَ اَلْجَهْلُ مَرَاكِبَهُ وَ عَظُمَتِ اَلطَّاغِيَةُ وَ قَلَّتِ اَلدَّاعِيَةُ وَ صَالَ اَلدَّهْرُ صِيَالَ اَلسَّبُعِ اَلْعَقُورِ وَ هَدَرَ فَنِيقُ اَلْبَاطِلِ بَعْدَ كُظُومٍ وَ تَوَاخَى اَلنَّاسُ عَلَى اَلْفُجُورِ وَ تَهَاجَرُوا عَلَى اَلدِّينِ وَ تَحَابُّوا عَلَى اَلْكَذِبِ وَ تَبَاغَضُوا عَلَى اَلصِّدْقِ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ كَانَ اَلْوَلَدُ غَيْظاً وَ اَلْمَطَرُ قَيْظاً وَ تَفِيضُ اَللِّئَامُ فَيْضاً وَ تَغِيضُ اَلْكِرَامُ غَيْضاً وَ كَانَ أَهْلُ ذَلِكَ اَلزَّمَانِ ذِئَاباً وَ سَلاَطِينُهُ سِبَاعاً وَ أَوْسَاطُهُ أُكَّالاً وَ فُقَرَاؤُهُ أَمْوَاتاً وَ غَارَ اَلصِّدْقُ وَ فَاضَ اَلْكَذِبُ وَ اُسْتُعْمِلَتِ اَلْمَوَدَّةُ بِاللِّسَانِ وَ تَشَاجَرَ اَلنَّاسُ بِالْقُلُوبِ وَ صَارَ اَلْفُسُوقُ نَسَباً وَ اَلْعَفَافُ عَجَباً وَ لُبِسَ اَلْإِسْلاَمُ لُبْسَ اَلْفَرْوِ مَقْلُوباً مواسم : ميخهايى كه با آنها داغ مى‏كنند متوسّم : زيرك عكم : لنگه بار غياهب : تاريكيها فنيق : شتر نر انجابت : پيدا شد ضلّة : گمراهى بطينة : پر تؤفكون : باز گردانيده مى‏شويد كظوم الجمل : باز ايستادن شتر از نشخوار « او پزشكى است كه با طبّ خويش پيوسته در گردش است ، داروها و مرهمهاى خود را بخوبى آماده ساخته و ابزار داغ كردن را ( براى سوزاندن [ 73 ] زخمها ) تفتيده و گداخته كرده است ، تا بر هر جا كه نياز داشته باشد بگذارد بر دلهاى كور ، بر گوشهاى كر ، بر زبانهاى گنگ ، او با داروهاى خويش بيماران غفلت زده و سرگشته را رسيدگى و درمان مى‏كند ، همانهايى كه از فروغ حكمت بهره نگرفته و انديشه خود را به انوار دانشهايى كه اعماق جان را روشنى بخشد تابان و فروزان نكرده‏اند ، اينها در چنين احوالى چون چار پايان چرنده غافل ، و مانند سنگهاى سخت بى‏درك و جامدند . اينك براى صاحبان بصيرت و بينش ، پوشيده‏ها آشكار ، و راه حقّ براى گمراهان هويدا شده ، و رستاخيز ، نقاب از چهره برداشته ، و براى هوشمندان و حقيقت جويان ، نشانه‏هاى آن نمودار گشته است . چرا شما را پيكرهايى بى‏جان ، و جانهايى بى‏بدن و توان مى‏بينم ؟ چه شده كه شما را عابدانى بى‏تقوا ، سوداگرانى بى‏سود ، بيدارانى در خواب ، حاضرانى غايب ، بينندگانى كور ، شنوايانى كر و گويندگانى لال و بى‏زبان مشاهده مى‏كنم ؟ درفش گمراهى با شدّت در مركز خود بر پا شده ، و شاخه‏هاى آن همه جا پراكنده گشته است ، ياران و پيروان آن شما را با پيمانه خود مى‏سنجند و با همه قدرت شما را مى‏كوبند ، رهبر اين گروه از كيش مسلمانى بيرون و بر ضلالت و گمراهى پايدار است ، در آن روزگار از شما جز شمار اندكى مانند آنچه در ته ديگ و يا در ته جوال به جا مى‏ماند باقى نخواهد ماند ، او همان گونه كه چرم دبّاغى را مالش مى‏دهند شما را به هم مى‏مالد ، و همچون گندم خرمن شده درهم مى‏كوبد ، و همچون پرنده‏اى كه دانه‏هاى درشت را از ريز جدا مى‏كند مؤمنان را از ميان شما بيرون مى‏كشد ( و از ميان مى‏برد ) . بالاخره اين راهها شما را به كجا مى‏برد ، و اين تاريكيها تا كى شما را سرگردان و حيران مى‏سازد ؟ و اين دروغها تا چه زمان شما را فريب مى‏دهد ؟ اين گمراهيها را از كجا براى شما مى‏آورند ، و كى از اين غفلت و نادانى باز مى‏گرديد ؟ [ 74 ] براى هر زمانى حدّى و براى هر غيبتى بازگشتى مقرّر است ، سخن عالم ربّانى خود را بشنويد ، و دلهاى خود را براى گفتار او آماده سازيد ، و چون شما را بانگ زند بيدار شويد ، آن كه كاروان را راهنمايى مى‏كند بايد به كاروانيان راست گويد و افراد پراكنده را گرد آورد و حواس خويش را مجتمع سازد ، اين مرد ربّانى شما ، حقايق را برايتان مانند مهره‏اى كه آن را براى شناسايى مى‏شكافند ، روشن و باز كرده ، و همچون صمغى كه از درخت خارج مى‏كنند ، حقّ را از باطل براى شما جدا كرده است . آرى در اين هنگام ، باطل در مواضع خود جا گرفته ، و سپاه جهل و نادانى بر مركبهاى خويش سوار شده و طاغوت عظمت يافته ، و دعوت كنندگان راه حق كم شده ، و روزگار همچون درنده‏اى گزنده حمله كرده و باطل مانند شتر نر پس از مدّتى خاموشى به صدا در آمده است ، مردم در انجام دادن معاصى با يكديگر همكار و برادر شوند و در امر دين و اجراى اوامر خداوند از يكديگر جدا و گريزان باشند ، براى دروغ با هم دوستى مى‏كنند ، و بر سر صدق و راستى با يكديگر دشمنى مى‏ورزند . در اين روزگار فرزند مايه خشم شود ، و باران سبب گرمى گردد ، فرومايگان بسيار و نيكان كمياب شوند ، مردم اين زمان مانند گرگان ، و سرانشان چون درّندگان و دسته متوسّط ، طعمه آنان و مستمندان بسان مردگانند ، راستى ، كاستى گيرد و دروغ شايع و بسيار گردد ، به زبان اظهار دوستى مى‏كنند ، و به دل با يكديگر دشمنى مى‏ورزند ، مردم از اين كه فسق و فجور به آنها نسبت داده شود مباهات مى‏كنند ، و از پاكدامنى در شگفت مى‏شوند ، و اسلام در دست اينها به پوستينى مى‏ماند كه وارونه به تن شود . » فرموده است : طبيب دوّار بطبّه . اين جمله به طريق استعاره اشاره به خود آن حضرت دارد ، زيرا او پزشك بيمارى جهل و طبيب اخلاق نكوهيده و پست است ، و اين كه او با طبّ خويش در سير و گردش است كنايه است از اين كه وى براى درمان جاهلان و گمراهان [ 75 ] خود را عرضه مى‏كند و خويشتن را بر اين امر منصوب و موظّف داشته است ، واژه مراهم ( جمع مرهم به معناى دارو ) استعاره است براى دانشها و صفات پسنديده و برجسته‏اى كه نزد آن حضرت است ، واژه مواسم نيز استعاره است براى تعزيرات و حدود شرعى و اجراى آنها درباره كسى كه ارشاد و تعليم در او سودمند نمى‏افتد ، بنابراين او همچون پزشك حاذقى است كه همه داروها و مرهمها ، و اسباب داغ كردن و سوزاندن زخمها را براى كسى كه مرهم او را سودمند نيست در اختيار دارد ، تا هر جا كه نياز باشد اين داروها و اسباب را به كار برد ، براى درمان دلهاى كور تا آنها را جهت پذيرش انوار علوم ، و هدايت به جادّه حق آمادگى دهد و چشم بصيرت آنان را بدين طريق بينايى بخشد ، و براى معالجه گوشهاى كر تا آنها را جهت قبول موعظه و اندرز مهيّا سازد ، واژه صمم ( كرى ) بطور مجاز بر كسى كه موعظه و ارشاد در گوش او فرو نمى‏رود و همچون كران است اطلاق شده و اين از باب اطلاق اسم ملزوم بر لازم آن است . زيرا كرى مستلزم عدم بهره‏مندى از موعظه و ارشاد است . همچنين براى درمان زبانهاى گنگ تا آنان را به ذكر خدا و سخنان حكمت آميز گويا سازد ، واژه بكم ( لالى ) بطور مجاز بر زبانهايى اطلاق شده كه بدانچه مطلوب و شايسته است گويا نيست و اين حالت باعث شده كه همانند افراد لال و بى‏زبان باشند . فرموده است : متّبع . واژه متّبع ( پيگير ) صفت براى طبيب است ، و عبارات مواضع الغفلة و مواطن الحيرة كنايه از دلهاى جاهلان است ، و اشاره مى‏فرمايد كه اينها كسانى هستند كه از انوار حكمت و معرفت كسب روشنى نكرده‏اند يعنى از دانش و اخلاق چيزى به دست نياورده‏اند ، و همچون آتش زنه كه به وسيله آن آتش پديد مى‏آورند نتوانسته‏اند به وسيله فرا گرفتن علومى كه پرده‏هاى جهل و نادانى آنها را بدرد مشعل معرفت را در جان خويش بر افروزند و شبستان دل را بدان روشنى بخشند . فرموده است : فهم فى ذلك يعنى آنها كه از فروغ حكمت و معرفت روشنى [ 76 ] نمى‏گيرند و وضعى اين چنين دارند مانند چهار پايان چرنده و يا سنگهاى سخت و نفوذ ناپذير مى‏باشند و وجه مشابهت اينها با چهار پايان اين است كه چون اين گونه مردم در جهل و غفلت با حيوانات يكسانند ، و در شهوت و غضب مانند چهار پايان چرنده پاى بند عقل نيستند ، و از آن بهره نمى‏گيرند ، بدانها تشبيه شده‏اند ، و به سبب سخت دلى و تأثير ناپذيرى و نترسيدن از ياد و آيات خدا به سنگهاى سخت همانند شده‏اند ، چنان كه خداوند متعال فرموده است « ثم قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعد ذلكَ فَهِىَ كَالحِجَارَةِ أَوْ أشَدُّ قَسْوَةً [ 4 ] » . فرموده است : قد انجابت السّرائر لأهل البصائر . اين گفتار اشاره است به اين كه آنچه پس از آن حضرت به وسيله سلاطين بنى اميّه واقع خواهد شد و ستم فراگير آنها ، بر نفس قدسى او و كسانى كه داراى فراست و تجربه و سلامت درك و انديشه‏اند مكشوف و آشكار است ، و شايد هم مراد از سرائر ، اسرار شريعت باشد كه در نزد اهل آن پيدا و روشن است . فرموده است : و وضحت محجّة الحقّ لخابطها . مراد وضوح شريعت و نمايان بودن راه خداست ، فايده جمله پيش ، توجّه دادن مردم به انديشيدن در عواقب امور است ، و فايده جمله اخير كشانيدن آنها به پيروى از احكام دين و سلوك در جادّه حقّ است ، زيرا پس از وضوح دين و روشن بودن راه حقّ براى گمراهان و آنانى كه در وادى جهل و نادانى سرگردانند عذرى باقى نيست . فرموده است : و اسفرت السّاعة عن وجهها . يعنى رستاخيز چهره خود را نمايان ساخته است ، و چون نخستين چيزى كه از انسان و غيره ديده مى‏شود چهره اوست ، فتنه‏ها و آشوبهايى را كه رو آورده ، به چهره قيامت تعبير فرموده است . [ 4 ] سوره بقره ( 2 ) آيه ( 74 ) يعنى : پس با اين همه سخت دل گشتيد ، و دلهاتان چون سنگ يا سخت‏تر از آن شد . [ 77 ] فرموده است : و ظهرت العلامة لمتوسّمها . يعنى نشانه فرا رسيدن روز رستاخيز ، براى اهل فراست و هوش ظاهر شده ، كه عبارت است از فتنه‏ها و آشوبهايى كه از بنى اميّه و حاكمان پس از آنها در انتظار است ، و ذكر نمودار شدن چهره رستاخيز و نشانه‏هاى آن به منظور هشدار دادن و ترغيب مردم به عمل براى چنين روزى است . فرموده است : مالي أراكم أشباحا بلا أرواح . امام ( ع ) آنان را به سبب اين كه از خرد خود سود نمى‏برند ، و با موعظه و يادآورى به جنبش در نمى‏آيند به جمادهاى بى‏روح تشبيه فرموده چنان كه خداوند متعال فرموده است : « كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ [ 5 ] » . فرموده است : و أرواحا بلا أشباح . توجيهات مختلفى در اين باره شده است : 1 اين كه اين جمله و جمله پيش اشاره به نقصان و كمبود آنان دارد ، يعنى برخى از آنها مانند پيكرهاى بى‏جانند چنان كه پيش از اين گفته شد ، و برخى ديگر كه جانى در تن و اندكى فهم دارند ، توان اين را ندارند كه به جنگ پردازند و به همراه آن حضرت پيكار كنند ، و همچون جانهايى هستند كه فاقد بدنند ، بنابراين اين مردم برخى در راه افراط و زياده روى و برخى ديگر در طريق تفريط و تقصيرند . 2 گفته شده كنايه است از اين كه هنگامى كه براى نبرد با دشمن فرا خوانده مى‏شوند برخى از آنها درنگ مى‏كنند و به پا نمى‏خيزند همچنان كه تن بى‏جان و جان بى‏تن از جا برنمى‏خيزد . 3 برخى گفته‏اند مراد اين است كه اين مردم اگر دچار بيم و هراس شوند هوش و خرد خود را از دست مى‏دهند ، و همچون كالبدهايى بى‏جان مى‏شوند ، و اگر [ 5 ] سوره منافقون ( 63 ) آيه ( 4 ) يعنى : مانند اين است كه آنان چوبهاى تكيه داده به ديوارند . [ 78 ] ايمنى يابند سعى در كارهاى خود را رها و فرصتها و مصالح اسلام را ضايع مى‏كنند ، و به مانند ارواحى مى‏شوند كه هيچگونه تعلّق مادّى و نياز به لوازم جسمانى ندارند . فرموده است : و نسّاكا بلاصلاح . اشاره است به كسانى از آنها كه به زهد و پارسايى تظاهر مى‏كنند ، در حالى كه بى‏ميلى آنها به دنيا برخاسته از صلاح باطن و پاكى نفس نيست ، گفته شده مراد كسانى است كه از روى جهل و ناآگاهى زهد را پيشه خود ساخته‏اند و اين گونه افراد اگر هم طاعت و عبادتى به جا آورند . چون اعمال آنها از روى علم نيست ، صحيح و مقبول درگاه خداوند نبوده و اداى تكليف نكرده‏اند ، چنان كه از پيامبر خدا ( ص ) روايت شده است كه : الزّاهد الجاهل مسخرة الشّيطان ، يعنى : زاهد نادان بازيچه شيطان است . فرموده است : و تجّارا بلا أرباح . اشاره به كسانى از آنهاست كه با اعمال فاسد و نادرست خود به سوداگرى پرداخته و معتقدند كه اين كارها را براى تقرّب به خداوند انجام مى‏دهند و مستلزم ثواب و پاداش براى آنهاست در صورتى كه چنين نيست ، واژه تجّار و ربح هر دو استعاره است و وجه مشابهت آنها آشكار است . فرموده است : و أيقاظا نوّما منظور از اين كه خفتگانند خوابيدن نفوس آنها در گور طبيعت و بستر غفلت است و از اين نظر در حكم بيدارانى هستند كه چشمهاى آنها گشوده و خردهايشان خفته است . فرموده است : و شهودا غيّبا . يعنى بدنهاى آنها حاضر ، ولى خردهاى آنها از درك مقاصد دين و كسب فروغ مواعظ و اوامر الهى غايب است . فرموده است : و ناظرة عمياء . [ 79 ] مراد چشمهاى بينايى است كه كورند ، يعنى از دقّت در آثار صنع الهى و پند گرفتن و سود بردن از آنها براى امر آخرت همچون كورانند و از چشمهايى كه دارند فايده‏اى عايد آنها نيست . فرموده است : و سامعة صمّاء . يعنى : و گوشهايى كه آوازها را مى‏شنوند ولى از شنيدن نداى حقّ و استفاده از آن كر و عاجزند ، از اين رو مانند كرانند كه سود لازم را از گوش خود نمى‏برند . فرموده است : و ناطقة بكماء . يعنى : زبانهايى كه گوياست امّا از آنچه سزاوار است سخن گويند خاموش ، و مانند لالان و بى‏زبانانند . واژه‏هاى عمياء و صمّاء و بكماء براى آنچه ذكر شد به طريق استعاره آمده ، و در الفاظ رعايت تضادّ شده و مراد دارندگان چشم و گوش و زبان است كه داراى صفات مذكور بوده و از فوايد آنچه دارند بى‏بهره‏اند . فرموده است : راية ضلالة . امام ( ع ) پس از آن كه آنها را مورد سرزنش و نكوهش قرار داده و كاستيهاى آنان را گوشزدشان فرموده اينك آنچه را بايد از آن دورى جويند ، و خود را براى مقابله با آن آماده سازند براى آنها بيان مى‏كند ، و اين عبارت است از ظهور فتنه‏ها و آشوبهايى كه از بنى‏اميّه انتظار مى‏رود ، تعبير راية ضلالة كنايه از ظهور اين آشوبهاست و تقدير آن هذه راية ضلالة مى‏باشد ، و منظور از قيامها على قطبها گرد آمدن مردم در پيرامون رئيس و رهبر اين فتنه‏هاست و واژه قطب به طريق استعاره كنايه از اوست ، و منظور از تفرّق و تشعّب اين فتنه‏ها گسترش آن در نقاط مختلف روى زمين و پديد آمدن فتنه‏هاى ديگرى بر اثر آن است ، و چون در اين آشوبها مردم دسته دسته گرفتار و هلاك مى‏شوند واژه كيل را كه به معناى پيمانه است استعاره فرموده زيرا كسى كه چيزى را كيل مى‏كند پيمانه پيمانه از آن برمى‏دارد تا كار توزين آن را به پايان رساند ، و با واژه صاع كه به معناى پيمانه است استعاره [ 80 ] ترشيح شده است ، همچنين براى كشتار بى‏رحمانه‏اى كه رهبر اين فتنه‏ها مرتكب مى‏شود و احكام ستمگرانه‏اى كه بر خلاف قانون دين و نظام حقّ صادر مى‏كند واژه خبط استعاره شده زيرا اعمال او شباهت به شتر جوان رمنده‏اى دارد كه در هنگام گريز از شتران ديگر با هر چه برخورد كند آن را در زير دست و پاى خود له مى‏كند ، و با ذكر واژه باع [ 6 ] استعاره را ترشيح داده است ، و اين كه امام ( ع ) در جمله و تحبطكم بباعها بيديها ( به دستهايش ) نفرموده زيرا ذكر باع براى بيان شدّت خبط و لگدمال كردن بليغتر است . فرموده است : قائدها خارج عن الملّة . يعنى رهبر اين فتنه از دين بيرون است و از دستور خدا پيروى نمى‏كند و بر گمراهى و ضلالت استوار مى‏باشد . فرموده است : فلا يبقى يومئذ منكم إلاّ ثفالة كثفالة القدر . واژه ثقاله استعاره و كنايه است از افراد فرومايه‏اى كه فايده‏اى در وجود آنها نيست و نام و آوازه خوبى ندارند ، و آنان را به ته مانده ديگ كه ارزشى ندارد و مورد توجّه نيست تشبيه فرموده ، همچنين آنها را به خرده‏هايى كه از توشه و يا گندم و كاه و مانند آنها در ته جوال باقى مى‏ماند همانند كرده است ، سپس واژه عرك را كه به معناى مالش دادن چرم است استعاره آورده و گوشزد فرموده كه همان گونه كه چرم را مالش و نرمش مى‏دهند ، فتنه‏ها و بلواها آنان را دگرگون كرده زبون و خوار مى‏سازد ، و نيز واژه دوش را كه به معناى كوبيدن است براى خوارى و تحقير مردم به وسيله بنى اميّه و شدّت گرفتارى جامعه به اين بليّه به طريق استعاره آورده ، و آن را به كوبيدن خرمن گندم و مانند آن تشبيه فرموده و وجه مشابهت معلوم است . پس از آن به كوشش پيگير اهل ضلالت عليه مؤمنان و اين كه همگى فكر خود را براى شناسايى و دستيابى بر آنان به كار مى‏برند تا آنها را آسيب برسانند و در رنج و [ 6 ] وقتى دو دست را از دو طرف باز كنند ، فاصله از سر انگشت ميانه دست راست تا انگشت ميانه دست چپ را باع گويند ( مترجم ) . [ 81 ] زحمت اندازند اشاره مى‏كند ، و كوشش آنها را براى شناسايى و دستگيرى مؤمنان به دانه چيدن مرغان تشبيه مى‏فرمايد كه دانه‏هاى پر و چاق را از دانه‏هاى لاغر و ميان تهى با منقار خود جدا كرده ريزرارها و درشت را بر مى‏دارند ، سپس از اين كه بر گمراهى و سرگردانى خود همچنان پايدارند آنها را مورد نكوهش قرار مى‏دهد ، و با شگفتى از آنها مى‏پرسد كه تا كى به دنبال اعتقادات نادرست و روشهاى باطلند و از آنچه آنان را در ظلمات حيرت و نادانى سرگردان و گرفتار ساخته و از پندارهاى دروغينى كه آنها را فريب داده پرسش و آنان را به سوى خويش دعوت و از اين كه جز خدا مطلوب ديگرى دارند سرزنش مى‏كند ، و آنها را از اختيار راهى جز طريق شرع و دين نهى مى‏فرمايد ، سپس درباره اين كه اين كژيها از چه ناحيه‏اى بر آنها وارد ، و اين بيماريها و نارواييها از كجا براى آنان آورده مى‏شود پرسش مى‏كند ، و آن حضرت خود مى‏داند كه آنچه به آنها مى‏رسد از ناحيه جهالت و نادانى آنهاست ليكن سخن را به مقتضاى بلاغت ادا فرموده است ، و چنان كه گفته‏ايم اين گونه سخن تجاهل العارف [ 7 ] ناميده مى‏شود ، همان‏گونه كه خداوند متعال فرمود : « فَأيْنَ تَذْهَبُونَ » و نيز فرموده است : « فَأنّىَ تؤفَكُوْنَ » يعنى كى و در چه هنگام از اين غفلت و ناآگاهى كه دچاريد باز مى‏گرديد ؟ فرموده است : و لكلّ أجل كتاب و لكلّ غيبة إياب . مردم را با اشاره به نزديك بودن مرگ ، مى‏ترساند و به آنان گوشزد مى‏فرمايد كه ممكن است مرگ ناگهان فرا رسد ، و از نظر عمل در زمره زيانكارترين افراد قرار گيرند ، سپس به آنها تذكّر مى‏دهد كه به موعظه‏هاى او گوش فرا دهند ، و مراد از ربّانى ، دانشمندى است كه در علوم الهى ، ماهر و عامل باشد ، پس از آن [ 7 ] تجاهل العارف يكى از صنايع ادبى است كه براى تحسين كلام و مبالغه در وصف و تقويت و تأكيد مقصود به كار مى‏رود ، و عبارت است از اين كه گوينده سخن با اين كه چيزى را مى‏داند خود را نسبت به آن نادان وانمود كند . فرهنگ معارف اسلامى ( مترجم ) . [ 82 ] دستور مى‏دهد كه دلهاى خود را براى پذيرش آنچه مى‏گويد حاضر سازند ، و منظور از حضور دل اين است كه ذهن خود را متوجّه گفتار او كنند ، و هنگامى كه آنها را صدا مى‏كند و ندا مى‏دهد از خواب غفلت بيدار شوند ، و اين كه فرموده است و ليصدق رائد أهله يعنى كسى كه جلوتر از كاروان در پى آب و علف حركت مى‏كند ، و هدايت آن را بر عهده دارد بايد به كاروانيان راست گويد مثلى است كه امام ( ع ) براى بيان مقصود خود به آن تمثّل جسته است ، و اصل مثل لا يكذب رائد أهله مى‏باشد ، و واژه رائد را براى فكر استعاره آورده است ، زيرا رائد كسى است كه كاروانيان او را براى يافتن آب و گياه جلوتر از كاروان روانه مى‏كنند ، و فكر هم كه براى پيدا كردن سرچشمه زندگى بخش علوم و مرغزارهاى كمالات از جانب نفس برانگيخته مى‏شود بدان شباهت دارد ، پس رائد كنايه از فكر و اهل كاروان طبق اين بيان عبارت از نفس مى‏باشد ، و مانند اين است كه فرموده باشد : بايد انديشه‏ها و خيالات شما در برابر نفوس شما راستگو باشند ، و صدق و راستى افكار در برابر نفوس اين است كه رفتار آنها كه ملهم از افكار و انديشه‏هاى آنهاست زير فرمان عقل ، و دور از مشاركت هوا و هوس باشد ، زيرا اگر نفس با مشاركت هوا و شهوت اين رائد را روانه كند ، ره آورد او جز دروغ و فريب نخواهد بود ، و محتمل است كه مراد از رائد اشخاصى باشند كه نزد امام ( ع ) حضور داشته‏اند ، زيرا هر يك از آن حاضران داراى عشيره و قبيله‏اى بوده كه به سوى آن باز مى‏گشته‏اند و آن حضرت دستور مى‏دهد كه با قبيله خود سخن از روى صدق و راستى گويند ، و آنچه را شنيده‏اند به گونه‏اى كه سزاوار است به گوش آنها برسانند و خيرخواه آنها باشند ، و همان گونه كه رائد پس از آن كه جاى مناسب با آب و گياه را يافت نزد كاروانيان باز مى‏گردد ، و آنان را بشارت داده كاروان را بدانجا راهنمايى مى‏كند آنان نيز افراد قبيله خود را دعوت و به سوى او هدايت كنند . فرموده است : و ليجمع شمله . [ 83 ] يعنى رائد يا فرستاده بايد آنچه مايه پراكندگى خاطر است از خود دور ، و امور و مقاصد دنيوى خويش را جمع و جور كند ، و معناى و ليحضر ذهنه اين است كه هوش و حواس خود را به آنچه امام ( ع ) بيان مى‏كند متوجّه سازد . فرموده است : و لقد فلق لكم الأمر فلق الخزرة . يعنى : آنچه را از دين و احكام شريعت نمى‏دانستيد براى شما بيان داشته ، يا بنا به قولى يعنى : فتنه و آشوبهايى را كه در آينده روى خواهد داد براى شما آشكار كرده است ، و نيز تاريكى جهل و نادانى را مانند مهره‏اى كه آن را شكاف مى‏دهند تا بشناسند براى شما شكافته و روشن ساخته است : و قرفه قرف الصّمغة يعنى : آگاهى و دانش خود را در اين باره به شما القا كرده ، و شرايط خيرخواهى و ارشاد را به جا آورده ، و همانگونه كه صمغ را از درخت جدا مى‏كنند و چيزى از آن باقى نمى‏گذارند در اين باره نيز چيزى فروگذار نكرده و مطلبى باقى نگذاشته است ، گفته مى‏شود : تركته على مثل مقرف الصّمغه و اين مثل در جايى است كه كارى را به تمامى انجام دهند و چيزى از آن باقى نگذارند ، زيرا صمغ آن چنان از درخت كنده مى‏شود كه چيزى از آن بر جاى نمى‏ماند . فرموده است : فعند ذلك . اين جمله مربوط است به عبارت من بين هزيل الحبّ ( از ميان دانه‏هاى لاغر ) يعنى هنگامى كه فتنه‏هاى مذكور بر پا و رهبر ضلالت و گمراهى اين كارها را نسبت به شما مرتكب شود ، سپاه باطل پايگاههاى خود را مستحكم ساخته در سنگرهاى خود قرار مى‏گيرد : و يركب الجهل مراكبه نيز به همين معناست ، يعنى اين هنگام حمله آن است ، و جهل در اين جا به فردى تشبيه شده كه بر مركب خود سوار شده و آماده حمله و هجوم است ، و واژه مراكب اشاره به خيل جاهلان و بى‏دانشهايى است كه در گرد او در آمده‏اند . فرموده است : و عظمت الطّاغية . يعنى : فتنه طغيانگر از حدّ و اندازه خود در مى‏گذرد و هر چه گسترده‏تر مى‏شود ، [ 84 ] و قلّت الرّاعية مراد از راعيه پاسداران دين و كسانى است كه از حريم آن نگهبانى مى‏كنند و به معناى الفرقة الرّاعيه است ( گروه پاسداران دين ) ، و به جاى واژه راعيه داعيه نيز روايت شده يعنى گروه دعوت كنندگان به سوى خدا . فرموده است : وصال الدّهر صيال السّبع العقور . صفت صيال را كه به معناى خيز كردن و حمله بردن است براى روزگار به مناسبت شباهتى كه به درّنده‏ها دارد استعاره آورده است ، زيرا روزگار در پيدايش اين آشوبها و بديها عاملى زورمند ، و در شدّت حمله و هجوم ، همانند درّنده‏اى خون آشام است ، سپس واژه فنيق ( شتر نر ارزشمند ) را براى باطل استعاره فرموده و با واژه‏هاى هدير ( آواز كبوتر و شتر ) و كظوم ( شترى كه نشخوار نكند ) ترشيح كرده است ، وجه مشابهت ميان اين دو اين است كه باطل در پيدايى و حرمت و نيرومندى كه اهل آن دارد همانند شتر نرى است كه پيوسته از مستى كف بر لب مى‏آورد . و منظور از هدير ظهور و قدرت اهل باطل و غرض از كظوم ناپيدايى و گمنامى آنهاست در زمانى كه حقّ ظهور مى‏كند و به قدرت مى‏رسد . فرموده است : و نواخى النّاس على الفجور . يعنى مردم آن زمان در ارتكاب معاصى و به جا آوردن فسق و فجور و پيروى از خواهشهاى نفسانى با يكديگر همبستگى و دوستى دارند ، و تهاجروا على الدّين يعنى هر كس را ديندار احساس كنند ، او را از خود رانده و از او دورى مى‏جويند و او نيز از آنها دورى اختيار مى‏كند ، و التحابّ على الكذب كه به معناى دوستى كردن به خاطر دروغ است نيز داخل در معناى برادرى و همبستگى به خاطر فجور و كارهاى زشت است همچنان كه : التّباغض على الصّدق كه به معناى دشمنى كردن به سبب راستگويى است ، داخل در معناى دورى جستن از يكديگر به سبب ديندارى است ، و منظور از تكرار اين معانى نفرت دادن شنوندگان از اين امور ناپسند و زشت و ترسانيدن آنهاست از اين كه امور مذكور اتّفاق افتد . فرموده است : فإذا كان ذلك ، كان الولد غيظا . [ 85 ] يعنى هنگامى كه اين رويدادها واقع شود ، هر كسى براى رهايى خود از اين گرفتاريها به خود مشغول است ، و فرزند كه گراميترين محبوب آدمى است براى پدرش مايه خشم و دلتنگى است يعنى فرزند براى پدر موجب رنج و غضب مى‏شود . و اطلاق واژه غيظ ( خشم ) بر فرزند از باب اطلاق نام سبب بر مسبّب است . فرموده است : و المطر قيظا . اين كه باران موجب بروز گرما باشد از نشانه‏هاى اين شرور و بلاهاست بلكه خود اين نيز بلاست زيرا باعث مى‏شود كه گياهى روييده نشود ، و كشت و زراعت پا نگيرد ، و ميوه‏ها و محصولات موجود تباه شود ، و شايد كنايه از اين باشد كه در اين دوران آنچه مايه خير و بركت است ، به شرّ و آفت بدل مى‏شود . فرموده است : و كان أهل ذلك الزّمان . . . تا أمواتا . مردم هر زمان به سه طبقه منقسم مى‏شوند : پادشاهان و اشراف ، طبقه متوسّط ، طبقه پايين ، اگر دوران عدل و داد باشد ، عدالت از پادشاهان به اشراف و از آنها به طبقه متوسّط و از اين طبقه به توده مردم و طبقات پايين سرازير و در ميان همه گسترده خواهد شد ، و اگر جور و ستم حاكم باشد ، ظلم و بيداد نيز به همين گونه دامن همه را خواهد گرفت و در اين زمان پادشاهان ، همچون درّندگان خون آشام هر ثروتمند و صاحب مالى را شكار مى‏كنند ، مردم اين زمان و برجستگان آنها در برابر افراد متوسّط همچون گرگان خونخوارند كه آنها را طعمه و شكار خود قرار مى‏دهند ، و تهيدستان و بينوايان مانند مردگانند زيرا آنچه مايه ادامه زندگى آنهاست به وسيله طبقه بالاتر از آنها گرفته شده است ، امام ( ع ) واژه اموات را بر سبيل مجاز ، براى بيان اين منظور به كار برده است كه بلا و سختى به منتهاى شدّت خود مى‏رسد ، زيرا مرگ نهايت سختى است و اين از باب اطلاق نام سبب نهايى بر مسبّب است . سپس واژه غيض ( كم شدن و فرو رفتن آب در زمين ) را براى نقصان راستى ، و فيض ( لبريز شدن آب ) را براى رواج و فراوانى دروغ ، به [ 86 ] مناسبت شباهتى كه ميان اينها و آب است استعاره فرموده است . استعمال المودّة باللّسان يعنى : دوستى را بر زبان دارند اشاره به نفاق و دورويى مردم است كه به زبان اظهار مهر و محبّت مى‏كنند ولى دلهايشان از همديگر دور و آكنده از دشمنى و حسد مى‏باشد ، در عبارت : التّشاجر بالقلوب ، واژه تشاجر ( نيزه زدن ) با دلها را به مناسبت شباهتى كه قلوب به نيزه‏ها دارند استعاره فرموده است زيرا همان‏گونه كه با نيزه به دشمن حمله مى‏شود ، دلهاى برخى براى نابود كردن بعضى ديگر مصمّم مى‏شود ، و با نسبتهاى ناروا به بدگويى و طعن ديگران مى‏پردازد ، واژه نسب نيز براى فسوق استعاره است ، و وجه مشابهت اين است كه فسق و فجور در آن زمان موجب همبستگى و هميارى و دوستى بوده ، چنان كه نسب و خويشاوندى چنين است ، و عفاف و پاكدامنى موجب تعجّب و شگفتى مى‏شود ، زيرا در ميان آنان كمياب و نادر است ، عبارت : لبس الإسلام لبس الفرو مقلوبا زيباترين و رساترين تشبيه است ، مشبّه به پوشيدن پوستين و وجه تشبيه وارونه بودن آن است توضيح مطلب اين است كه چون غرض اسلام تهذيب باطن است تا دل ، پاكيزه و از تعاليم آن بهره‏مند شود و آثار و فوايد ايمان در آن حاصل گردد ، امّا منافقان اين هدف را دگرگون كرده و بدون اين كه اسلام را به دلهاى خود راه دهند تنها به زبان آن را به كار مى‏برند ، لذا معامله اين منافقان با اسلام به وارونه پوشيدن پوستين تشبيه شده است . زيرا اصل در پوستين اين است كه راسته پوشيده شود تا حيوانى كه پوستين لباس اوست از آن سود ببرد ، ليكن مردم آن را وارونه استعمال مى‏كنند و توفيق از خداست .