و من خطبة له ع ذكر فيها ملك الموت و توفية النفس و عجز الخلق عن وصف

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 157 ] 109 از خطبه‏هاى آن حضرت عليه السّلام است كه درباره فرشته مرگ ايراد فرموده است : هَلْ تُحِسُّ بِهِ إِذَا دَخَلَ مَنْزِلاً أَمْ هَلْ تَرَاهُ إِذَا تَوَفَّى أَحَداً بَلْ كَيْفَ يَتَوَفَّى اَلْجَنِينَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَ يَلِجُ عَلَيْهِ مِنْ بَعْضِ جَوَارِحِهَا أَمْ اَلرُّوحُ أَجَابَتْهُ بِإِذْنِ رَبِّهَا أَمْ هُوَ سَاكِنٌ مَعَهُ فِي أَحْشَائِهَا كَيْفَ يَصِفُ إِلَهَهُ مَنْ يَعْجَزُ عَنْ صِفَةِ مَخْلُوقٍ مِثْلِهِ « آيا در آن هنگام كه ( فرشته مرگ ) وارد خانه‏اى مى‏شود او را حسّ مى‏كنى ؟ و آن گاه كه جان كسى را مى‏ستاند او را مى‏بينى ؟ حتّى چگونگى قبض روح كودك را در شكم مادرش مى‏دانى ؟ آيا از برخى اعضاى مادر بر او وارد مى‏شود ، يا اين كه روح كودك به فرمان پروردگارش ، دعوت او را اجابت مى‏كند ؟ يا اين كه فرشته مرگ با او در اندرون مادرش جا گرفته است ، دريغا چگونه كسى كه از بيان حال مخلوقى همچون خودش ناتوان است مى‏تواند پروردگارش را توصيف كند . » اين فصل ، بخشى از خطبه مفصّلى است كه آن حضرت در توحيد و تنزيه حقّ تعالى از اين كه عقول بشرى به كنه اوصاف او راه يابند ، ايراد فرموده است . امام ( ع ) گفتار خود را در عبارت « هل تحسّ به تا . . . أحدا » با استفهام انكارى آغاز فرموده ، و بدين وسيله هشدار مى‏دهد كه دخول فرشته مرگ را به خانه كسانى كه در آستانه آن قرار گرفته‏اند نمى‏توان احساس كرد ، و هم گوياى اين است كه او جسم نيست ، زيرا از ويژگيهاى جسم اين است كه با يكى از حوّاس [ 158 ] پنجگانه احساس مى‏شود ، سپس در گفتار خود : بل كيف يتوفّى الجنين تا . . . فى أحشاها از چگونگى قبض روح جنين در شكم مادرش مى‏پرسد ، و اين پرسش از طرف آن حضرت تجاهل العارف است ، در اين بيان ، قول حقّ و درست كه عبارت از اين است كه جنين به فرمان پروردگارش دعوت فرشته مرگ را اجابت مى‏كند در وسط اقسام احتمالات ياد شده قرار داده شده است ، تا جاهل در اين ميان دچار حيرت و ترديد شود و بكوشد حقّ را دريابد . امام ( ع ) پس از اين كه با اين گفتار روشن مى‏كند كه انسان نمى‏تواند فرشته مرگ را توصيف كند و بشناسد عظمت پروردگار را نسبت به آن فرشته يادآورى كرده ، مى‏فرمايد : انسانى كه از شناخت مخلوقى همچون خودش ( ملك الموت ) ناتوان است ، به طريق اولى نمى‏تواند آفريدگار و پديد آورنده خود را كه فاصله وجودى وى با او از هر چه تصوّر شود بيشتر است بشناسد و توصيف كند ، اين مطلب را مى‏توان بدين صورت خلاصه كرد ، كه مطابق آنچه در مورد فرشته موكّل مرگ و چگونگى احوال او روشن كرديم ، انسان از اين كه بتواند مخلوقى مانند خودش را بشناسد ناتوان است ، و هر كس از شناخت مخلوقى مانند خودش ناتوان باشد ، از اين كه بتواند خالق و به وجود آورنده خود را توصيف كند ناتوانتر است . به منظور اشاره‏اى گذرا به حقيقت مرگ ، و بيان آنچه به خواست خداوند ممكن است تا حدّى روشنگر اوصاف فرشته موكّل مرگ باشد مى‏گوييم : بايد دانست كه حقيقت مرگ ، مطابق آنچه از اخبار و احاديث استفاده مى‏شود ، و تحقيق و بررسى ، گواهى مى‏دهد ، جز تغيير حالتى نيست ، و آن عبارت است از جدايى روح از بدنى كه در حقيقت به منزله آلتى در دست صنعتگر مى‏باشد ، و همچنان كه براهين عقلى در مباحث مربوط به اين موضوع ، و نيز احاديث نبوى ثابت مى‏كند روح ، پس از مفارقت از بدن ، باقى و پايدار است ، و در واقع معناى جدايى روح از بدن ، قطع تصرّفات و مداخله آن در بدن به علّت از [ 159 ] كار افتادن تن و خروج آن از حدّ انتفاع مى‏باشد ، از اين رو ادراكاتى كه روح براى حصول آنها نيازمند آلت و وسيله است ، پس از جدايى بدن از او به حالت تعطيل در مى‏آيد تا اين كه در قبر و يا در قيامت دوباره به بدن بازگشت كند ، ليكن آنچه را روح بدون نياز به آلت ، درك و براى خود حاصل مى‏كند ، همچنان با او باقى است و به سبب آنها متنعّم و شادمان ، و يا محزون و اندوهگين خواهد بود ، بدون اين كه در بقاى علوم و ادراكات كلّى ، نيازى به آلت و وسيله داشته باشد . براى جدايى روح از بدن كه ما آن را مرگ مى‏ناميم اين مثال را آورده و گفته‏اند ، همچنان كه برخى از اعضاى بيمار بر اثر تباهى كه در مزاج روى مى‏دهد يا به سبب برخورد شديد روى اعصاب ، از كار مى‏افتد ، و مانع نفوذ و تأثير روح در آنها مى‏شود ، و در نتيجه ، روح در بعضى از اعضاى بدن نافذ و جارى است و در اعضايى كه از كار افتاده است جريان ندارد ، مرگ نيز عبارت از بى‏فايده شدن و از كار افتادن همگى اعضاى بدن است ، و نتيجه جدا شدن روح از بدن جدا شدن انسان از اعضا و جوارح و داراييهاى دنيوى او اعمّ از اهل و عيال و مال و فرزند و جز اينها مى‏باشد ، و فرقى نيست كه اين اشيا از انسان جدا شود يا انسان از آنها جدا گردد ، زيرا آنچه مايه درد و اندوه است جدايى از اينهاست ، و جدايى گاهى ممكن است مثلا با به غارت رفتن اموال و اسير شدن فرزندانش دست دهد ، و يا اين كه به سبب جدا شدن خود او از اينها ، اتّفاق افتد ، و در حقيقت مرگ سلب انسان از داراييهاى او ، و سوق دادن وى به جهان ديگر است ، پس اگر در دنيا او را به چيزى دلبستگى بوده كه بدان انس مى‏گرفته و آرامش مى‏يافته است ، به اندازه اهميّتى كه بدان مى‏داده ، و تعلّق خاطرى كه به آن داشته است در آخرت دچار حسرت و اندوه مى‏شود ، و رنج جدايى آن بر بدبختى او خواهد افزود ، زيرا آنچه موجب شده كه به تعلّقات دنيوى اهميّت دهد ، ضعف اعتقاد وى به وعده‏هايى بوده كه خداوند به نيكان و پرهيزگاران در آخرت داده است ، وعده به نعمتهايى كه نفيس‏ترين متاع دنيا در برابر كمترين آنها ناچيز [ 160 ] است ، ليكن اگر ديده بصيرتش باز و داراى آن درجه از معرفت باشد كه جز با ياد خدا شادمان نشود ، و جز به او انس نگيرد ، در آخرت بهره او بزرگ و سعادت او كامل خواهد بود ، زيرا او هر چه را ميان خود و معبودش بوده رها كرده ، و رشته علايقى را كه موجب غفلت و اعراض او مى‏شده بريده ، و به حقّ واصل شده است ، در نتيجه سعادتى را كه تنها وصف آن را شنيده بود براى او مكشوف مى‏شود ، بلكه مانند كسى كه از خواب بيدار گشته ، و صورتى از رؤياى خود را در پيش روى خود مى‏بيند برايش مشهود مى‏گردد ، كه النّاس نيام فإذا ناتوا انتبهوا يعنى : مردمان خفتگانند چون بميرند بيدار شوند . اكنون كه روشن شد مرگ چيست ، بايد دانست كه فرشته موكّل آن عبارت است از روحى كه عهده‏دار افاضه صورت عدم به اعضاى بدن ، و جدا ساختن جان از تن است ، و شايد خود او هم مأمور افاضه وجود به نفس انسان باشد ليكن به اعتبار اوّل ، ملك الموت ناميده شده است ، و چون نفوس بشرى تا هنگامى كه در اين جهان است مى‏تواند مجرّدات را درك كند ، و آنها را مورد دقت و بررسى قرار دهد ، بدين گونه كه نيروى متخيله‏اش را ملازم با مجردات سازد تا آنچه از آنها در پيش نفس محبوب و ديدارش باعث خوشحالى و سرور او مى‏شود ، به صورتى زيبا در نظر او جلوه‏گر كند ، مانند تصوّر جبرئيل به صورت دحيه كلبى يا صورتهاى زيباى ديگر ، و آنچه را در نفس او زشت و منفور و موجب ترس و بيم است ، به صورتى هولناك به او نشان دهد ، ناگزير در وقت مردن افراد مردم در ديدن ملك الموت ، يكسان نيستند برخى او را به صورتى زيبا مى‏بينند و اينها كسانى هستند كه از لقاى پروردگار شادمانند ، همآنهايى كه رغبت آنان به دنيا اندك است و از مرگ خشنود و مسرورند ، زيرا آن را وسيله‏اى مى‏دانند كه آنان را به ديدار محبوب خود مى‏رساند ، چنان كه روايت شده است ، ابراهيم ( ع ) فرشته‏اى را ديدار كرد ، به او گفت تو كيستى ؟ گفت : من فرشته مرگم ، ابراهيم ( ع ) به او گفت : آيا مى‏توانى به من نشان دهى چگونه جان مؤمن را مى‏ستانى ؟ فرشته مرگ گفت : [ 161 ] آرى ، روى خود را از من بگردان ، ابراهيم ( ع ) از او روى گردانيد ، ناگهان ديد او جوانى است بسيار زيباروى و خوشبوى با جامه نيكو ، ابراهيم ( ع ) گفت : اى فرشته مرگ ، به راستى اگر مؤمن جز ديدن رخسار زيباى تو شادى و سرورى نبيند او را كفايت است . برخى ديگر فرشته مرگ را با چهره‏اى زشت و منظرى هراس انگيز مى‏بينند ، اينها فاجران و بدكارانى هستند كه از لقاى پروردگار روگردان ، و به زندگانى دنيا خشنودند و بدان دل بسته و اعتماد كرده‏اند ، همچنان كه از ابراهيم ( ع ) نيز روايت شده است كه به فرشته مرگ گفت : آيا مى‏توانى به من نشان دهى كه چگونه جان انسان بدكار را مى‏ستانى ؟ فرشته مرگ گفت : توان آن را ندارى ، ابراهيم ( ع ) گفت : بلى دارم ، فرشته گفت : پس روى خود از من بگردان ، ابراهيم ( ع ) از او روى گردانيد ، سپس متوجّه او شد ناگهان ديد او مردى سياه چهره ، پر موى ، بدبوى با جامه سياه است ، و آتش و دود از دهان و سوراخهاى بينى او خارج مى‏شود ، ابراهيم ( ع ) از ديدن او مدهوش شد ، و چون به هوش آمد فرشته مرگ را به حالت پيشين خود ديد ، به او گفت : اى فرشته مرگ به راستى اگر انسان بدكار هنگام مرگ جز اين چهره تو چيزى را نبيند براى عذاب او كافى است ، در پايان توفيق از خداست .