و من كلام له ع قبل موته

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 382 ] 148 از سخنان آن حضرت عليه السّلام است كه پيش از وفاتش ايراد فرموده است : أَيُّهَا اَلنَّاسُ كُلُّ اِمْرِئٍ لاَقٍ مَا يَفِرُّ مِنْهُ فِي فِرَارِهِ اَلْأَجَلُ مَسَاقُ اَلنَّفْسِ وَ اَلْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ كَمْ أَطْرَدْتُ اَلْأَيَّامَ أَبْحَثُهَا عَنْ مَكْنُونِ هَذَا اَلْأَمْرِ فَأَبَى اَللَّهُ إِلاَّ إِخْفَاءَهُ هَيْهَاتَ عِلْمٌ مَخْزُونٌ أَمَّا وَصِيَّتِي فَاللَّهَ لاَ تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ ؟ مُحَمَّداً ص ؟ فَلاَ تُضَيِّعُوا سُنَّتَهُ أَقِيمُوا هَذَيْنِ اَلْعَمُودَيْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَيْنِ اَلْمِصْبَاحَيْنِ وَ خَلاَكُمْ ذَمٌّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا حُمِّلَ كُلُّ اِمْرِئٍ مِنْكُمْ مَجْهُودَهُ وَ خُفِّفَ عَنِ اَلْجَهَلَةِ رَبٌّ رَحِيمٌ وَ دِينٌ قَوِيمٌ وَ إِمَامٌ عَلِيمٌ أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُكُمْ وَ أَنَا اَلْيَوْمَ عِبْرَةٌ لَكُمْ وَ غَداً مُفَارِقُكُمْ غَفَرَ اَللَّهُ لِي وَ لَكُمْ إِنْ تَثْبُتِ اَلْوَطْأَةُ فِي هَذِهِ اَلْمَزَلَّةِ فَذَاكَ وَ إِنْ تَدْحَضِ اَلْقَدَمُ فَإِنَّا كُنَّا فِي أَفْيَاءِ أَغْصَانٍ وَ مَهَبِّ رِيَاحٍ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامٍ اِضْمَحَلَّ فِي اَلْجَوِّ مُتَلَفَّقُهَا وَ عَفَا فِي اَلْأَرْضِ مَخَطُّهَا وَ إِنَّمَا كُنْتُ جَاراً جَاوَرَكُمْ بَدَنِي أَيَّاماً وَ سَتُعْقَبُونَ مِنِّي جُثَّةً خَلاَءً سَاكِنَةً بَعْدَ حَرَاكٍ وَ صَامِتَةً بَعْدَ نُطُوقٍ لِيَعِظْكُمْ هُدُوِّي وَ خُفُوتُ إِطْرَاقِي وَ سُكُونُ أَطْرَافِي فَإِنَّهُ أَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِينَ مِنَ اَلْمَنْطِقِ اَلْبَلِيغِ وَ اَلْقَوْلِ اَلْمَسْمُوعِ وَدَاعِيكُمْ وَدَاعُ اِمْرِئٍ مُرْصِدٍ لِلتَّلاَقِي غَداً تَرَوْنَ أَيَّامِي وَ يُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرَائِرِي وَ تَعْرِفُونَنِي بَعْدَ خُلُوِّ مَكَانِي وَ قِيَامِ غَيْرِي مَقَامِي أطردت الأيّام : روزها را فرارى دادم دحضت القدم : گام لغزيد مخطّ : اثر شرد الجمل : شتر گريخت اضمحلّ : نابود شد [ 383 ] « اى مردم هر كسى از آنچه مى‏گريزد در اين حال آن را ديدار مى‏كند مدّت زندگى ميدان راندن جان به سوى مرگ است ، و گريز از مرگ برخورد با آن است ، چه روزهايى را گذراندم كه در آن به كنجكاوى درباره راز اين امر پرداختم و خداوند جز كتمان آن را نخواست ، بنابراين چه دور است آگاهى به آنچه در گنجينه علم پروردگار پنهان است . امّا وصيّت من اين است كه هيچ چيزى را با خدا شريك و انباز نكنيد ، و سنّت و روش محمّد را كه درود خدا بر او و خاندانش باد ضايع نگردانيد ، اين دو ستون را بر پا داريد ، و اين دو چراغ را بيفروزيد ، و تا هنگامى كه از گرد حق پراكنده نشده‏ايد سرزنشى بر شما نيست ، هر كس به اندازه توانش مكلّف است ، و خداوند بار تكليف نادانان را سبكتر كرده است ، شما را پروردگارى مهربان ، و دينى استوار ، و پيشوايى داناست ، من ديروز يار و همراه شما ، و امروز مايه عبرت شما و فردا از شما جدا مى‏شوم ، خداوند من و شما را بيامرزد . اگر پاى من در اين لغزشگاه ، استوار بماند ، وضع همان خواهد بود كه مى‏خواهيد ، و اگر پاى لغزيد و مرگ فرا رسيد ما هم در زير سايه شاخه‏ها ، و در گذرگاه بادها و در زير سايه ابرى بوده‏ايم كه در فضا متراكم شده و سپس نابود گشته و نشانه آن بادها از ميان رفته است . من همسايه‏اى بودم كه تنم چندى همسايگى شما را داشت ، و بزودى از من ، كالبدى بى‏جان ، به جاى مى‏ماند كه پس از جنبشها و جوششهايى ساكن و آرام گشته ، و پس از گفتارها و سخنوريها خاموش گرديده است ، تا سكون و چشم بر هم نهادن و از حركت افتادن اعضاى من براى شما پند و اندرزى باشد ، زيرا براى كسى كه عبرت اندوز است ، ديدن اين احوال از هر گفتار شيوا رساتر ، و از هر منطق شنوايى مؤثّرتر است . بدرود من با شما بدرود مردى است كه در انتظار لقاى پروردگار است ، روزهاى زندگى مرا فردا خواهيد دانست ، و نيّات و انديشه‏هاى مرا آينده براى شما آشكار خواهد ساخت ، و پس از آن كه جايم تهى شد ، و ديگرى بر آن نشست مرا خواهيد شناخت . » [ 384 ] اين گفتار مبتنى بر پند و اندرز و لزوم عبرت آموزى است ، امام ( ع ) مردم را مخاطب قرار داده و به آنها هشدار مى‏دهد كه مرگى كه طبع شما از آن نفرت دارد ، ناگزير به شما خواهد پيوست ، و چه نيكوست اين كه فرموده است . . . ما يفرّ منه في فراره ، زيرا انسان پيوسته از مرگ گريزان ، و در حال حفظ خود از آن است ، و چون چاره‏اى از آن نيست ناگزير آن را در ضمن گريز از آن ديدار خواهد كرد . أجل گاهى بر پايان زندگى دنيا اطلاق مى‏شود ، چنان كه خداوند متعال فرموده است : « فإذَا جَاءَ أجَلُهُمْ لاَ يَسْتَأْخِرُوْنَ [ 1 ] » و گاهى هم مراد از آن مدّت عمر ، و دورانى است كه براى زندگى انسان در دنيا تعيين شده است ، در عبارت و الأجل مساق النّفس مراد معناى اخير است ، براى اين كه مدّتى را كه انسان در لباس تن زندگى مى‏كند ، به منزله اين است كه در اين مدّت به سوى هدفى كه براى اوست رانده مى‏شود نه اين كه محلّى براى قرار و آرام اوست . فرموده است : و الهرب منه موافاته . سخن در نهايت لطافت است ، براى اين كه كسى كه مثلا با حركت و معالجه و مانند اينها از مرگ گريزان است ، هر گونه حركت و اقدام او در اين راه ، مستلزم تباه كردن اوقات و از ميان بردن روزگار عمر اوست ، و تباهى اوقات نيز موجب فرا رسيدن مرگ و ديدار آن است ، بنابراين واژه موافات ( فرا رسيدن ) مجازا بر هرب ( گريختن ) اطلاق شده است ، و اين از باب اطلاق نام لازم بر ملزوم است . فرموده است : كم أطردت الأيّام . يعنى چه بسيار روزها را كه گريز دادم ، و پياپى گذراندم ، و درباره راز اين امر پيگيرى و بررسى كردم ، مراد از اين امر واقعه شهادت آن حضرت است ، و مقصود از مكنون ( پوشيده ) زمان معيّن آن به تفصيل ، و مكان آن است ، زيرا اينها از [ 1 ] سوره نحل ( 16 ) آيه ( 61 ) يعنى : پس هنگامى كه اجل آنها فرا رسد نه ساعتى تأخير مى‏كنند . . . [ 385 ] جمله امورى است كه خداوند متعال دانش آنها را ويژه خود گردانيده چنان كه فرموده است : « إنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعةِ [ 2 ] » و نيز « وَ مَا تَدْرِيْ نَفْسٌ بِأيِّ أرْضٍ تَمُوْتُ [ 3 ] » هر چند پيامبر خدا ( ص ) كيفيّت شهادتش را مجملا به او خبر داده بود چنان كه از آن حضرت نقل شده كه به امير المؤمنين ( ع ) فرموده است : ضربت بر اين ( اشاره به سر آن حضرت فرمود ) وارد خواهد شد و از آن ، اين ( اشاره به محاسن آن حضرت فرمود ) خضاب خواهد گشت ، همچنين از پيامبر اكرم ( ص ) روايت است كه به آن حضرت فرمود : آيا مى‏دانى شقى‏ترين پيشينيان كيست ؟ عرض كرد : آرى آن كه ناقه را پى كرد ، فرمود : شقى‏ترين پسينيان را مى‏دانى كى خواهد بود ؟ عرض كرد : نه ، فرمود : كسى كه به اين جا ( اشاره به سر حضرت ) ضربت مى‏زند ، و اين ( اشاره به محاسن حضرت ) را از آن خضاب مى‏كند . امّا بررسى و پيگيرى آن حضرت در اين باره ، مربوط است به وقت و مكان و قرائن مشخّصه آن به تفصيل ، كه ممكن است اين بررسى از طريق پرسش از پيامبر گرامى ( ص ) در دوران زندگى آن بزرگوار باشد ، و رسول اكرم ( ص ) تفصيل اين واقعه را از او پنهان داشته است ، يا اين كه براى دريافت اين مطلب ، احوال آن حضرت را در ديگر اوقاتى كه با مردم بوده مورد فحص و دقّت قرار داده است ، امّا خداوند همواره اين امر را پوشيده و مكتوم داشته است ، از اين رو فرموده است : چه دور است دانستن اين امر ، كه آن در خزانه علم خداوند نهفته است . پس از اين امام ( ع ) وصيّت خويش را آغاز ، و آن را به ترتيب الأهمّ فالأهمّ بيان مى‏فرمايد ، سفارش نخست آن حضرت درباره اخلاص عمل براى خداوند است ، كه بايد با روگردانيدن از هر چه جز اوست عمل را براى او خالص گردانيد ، و اين مستلزم مواظبت بر اجراى اوامر و نواهى بارى تعالى و ديگر چيزهايى است كه قرآن كريم بدانها ناطق است ، سپس بر لزوم پيروى از سنّت محمّد ( ص ) و اين [ 2 ] سوره لقمان ( 31 ) آيه ( 34 ) يعنى : همانا آگاهى به زمان بر پا شدن رستاخيز ، نزد خداوند است . [ 3 ] سوره لقمان ( 31 ) آيه ( 34 ) يعنى : و هيچ كس نمى‏داند كه در كدام سرزمين مى‏ميرد . [ 386 ] كه نبايد سنّتهاى آن حضرت رها شود وصيّت مى‏كند ، اين كه امام ( ع ) نام خدا را بر نام پيامبر ( ص ) مقدّم داشته ، چنان كه اشاره كرديم براى اين است كه بر طبق علم بيان مقدّم داشتن اهمّ بر مهمّ واجب است ، پس از اين ، گفتار خود را درباره پيروى از توحيد خالص و تمسّك به سنّتهاى نبوى تأكيد مى‏كند ، واژه عمودين را براى اين دو امر استعاره آورده است ، و با واژه أقيموا ترشيح داده است ، همچنين لفظ مصباحين را استعاره ، و إيقاد ( افروختن ) را ترشيح آن قرار داده است ، استعاره نخست بدين مناسبت است كه اسلام و نظام امور مسلمانان درباره معاش و مسائل معاد بر پايه توحيد خداوند و آنچه پيامبر ( ص ) از جانب او براى مردم آورده قرار دارد همان گونه كه خيمه و خرگاه بر پايه و عمود آن بر پا و استوار است ، مناسبت استعاره دوّم اين است كه اعتقاد به يگانگى خداوند و پيروى از احكام دين كه موجب هدايت به راه حقّ ، و رهايى از تيرگيهاى جهل است ، انسان را به جوار قرب خداوند و جنّات نعيم او مى‏كشانند كه مطلوب حقيقى مى‏باشد ، همچنان كه چراغ ، در تاريكى شب ، انسان را در راهى كه به سوى مقصد مى‏سپارد راهنمايى مى‏كند . فرموده است : و خلاكم ذمّ . خلا در اين جا به معناى عدا ( ترك كرده است ) مى‏باشد ، و اين جمله در حكم مثل است ، يعنى : تا هنگامى كه بر توحيد خداوند و سنّت پيامبرش ( ص ) پايداريد نكوهشى متوجّه شما نيست ، و نخستين كسى كه اين مثل گونه را گفته است ، قصير هم پيمان جذيمه است كه هنگامى كه عمرو بن عدّى پسر خواهر جذيمه را تشويق كرد كه از طايفه زباء انتقام بگيرد ، عمرو گفت : چگونه براى من چنين چيزى ممكن است و حال آن كه قبيله زباء از عقاب در فضا بلند پروازتر ، و دست يافتن بر آنها از هر چيز دشوارتر است ، قصير گفت : تو آن را بخواه و در اين حال نكوهشى متوجّه تو نيست . [ 387 ] فرموده است : ما لم تشردوا . اين جمله نفى نكوهش را استثنا مى‏كند ، يعنى تا هنگامى كه چراغهاى توحيد الهى و سنّت نبوى را فروزان نگه داشته‏ايد نكوهشى بر شما وارد نيست ، مگر اين كه از اين راهى كه مى‏رويد پراكنده شويد ، و از اين اعتقادى كه داريد دست باز داريد . سپس چون پيش از اين به آنها سفارش فرمود كه بر اين دو محور كه عبارت از توحيد و سنّت نبوى است و همه تكاليف دين بر آنها دور مى‏زند ، تكيه و مواظبت كنند ، در اين جا براى آنها توضيح مى‏دهد كه : حمل كلّ امرى‏ء منكم . . . تا الجهلة يعنى : در اين باره تكليف متفاوت است ، دانشوران و هوشمندان و كسانى كه در صدد كسب دانشند ، به اندازه مايه و توان خود بار تكليف را به دوش داشته ، و مكلّف به آگاه كردن مردم و آموزش دادن آنانند ، امّا نادانان مانند زنان و صحرانشينان و سياهپوستان و امثال اين ناآگاهان ، تكليفى سبكتر و كمتر دارند ، و وظيفه آنها در زمينه عبادات بدنى است نه تفكر در مقاصدى كه در وضع عبادات وجود دارد . پس از اين به مناسبت آنچه درباره تخفيف بار تكليف نادانان و ناآگاهان در پيش بيان فرموده از رحمت بى‏كران پروردگار سخن گفته است ، منظور از دين قويم اين است كه در آن كژى نيست ، و انحرافى از مقصد حقيقى انسان در آن يافت نمى‏شود ، مراد از إمام عليم پيامبر اكرم ( ص ) است كه به چگونگى سلوك طريق خدا دانا ، و به مراحل و منازل آن آگاه ، و به مقتضاى حكمت قولى و عملى راهنماى اين راه است ، و يا منظور خود آن حضرت است ، زيرا او وارث علوم پيامبر ( ص ) و رهرو راه اوست ، واژه ربّ در جمله ربّ رحيم خبر مبتداى محذوفى است كه تقدير آن المكلّف ربّ رحيم مى‏باشد يعنى تكليف كننده پروردگارى مهربان است ، و جايز است كه ربّ فاعل فعل محذوفى باشد كه فعلهاى حمل و خفّف در جمله‏هاى بعدى ، آن را تفسير و تعيين مى‏كند ، يعنى يحملكم ربّ ، چنان [ 388 ] كه خداوند متعال فرموده است : « يُسَبِّحُ لَهُ فِيْهَا بِالْغُدُوِّ وَ الآصَالِ رِجَالُ [ 4 ] » سپس امام ( ع ) وصيّت خود را با دعا و درخواست آمرزش براى آنان و خود پايان داده است . امام ( ع ) در تكميل وصاياى خود به آنان تذكّر مى‏دهد كه از زندگى او عبرت گيرند ، و از دگرگونى احوال او در زمانهاى مختلف پند آموزند ، به ياد آورند كه ديروز همكار آنها در پيكار ، و يار آنان در جنگ با اقران ، و عهده‏دار امر و نهى در ميان آنان بود . . . و امروز بر بستر مرگ افتاده ، و توان جنبش از او گرفته شده ، و فردا با فرا رسيدن مرگ از آنان جدا مى‏گردد ، اين دگرگونيها و تبدّل احوال ، همه مايه عبرت و پند و اندرز است ، امام ( ع ) از غد در جمله غدا مفارقهم ممكن است معناى حقيقى را اراده كرده باشد ، به اين سبب كه آن بزرگوار گمان برده كه مرگ او فردا مى‏رسد ، يا اين كه مراد زمان آينده است هر چند آينده‏اى دور باشد ، و اين معنا درست است ، زيرا فرموده است : إن ثبتت الوطأة في هذه المنزلّة : يعنى اگر برايم در اين دنيا دوامى ، و در اين لغزشگاه بقائى باشد ، مراد از مزلّة جايگاه از ميان رفتن زندگى است فذاك يعنى همين مورد اميد است ، ثبات وطأه يا استوارى گام كنايه از دوام و بقاى عمر ، و دحض القدم يعنى لغزش گام اشاره به زوال آن است . فرموده است : فإنّا كنّا فى أفياء أغصان . . . تا مخطّها . اين جملات ، جواب شرط است ، يعنى اگر بميريم ما نيز اين چنين بوده‏ايم ، آنچه را در طىّ جملات مذكور بيان فرموده اشاره به احوال دنيا و خوشيها و دوران آن و بهره‏مندى انسان از آن مى‏باشد ، واژه أغصان ( شاخه‏ها ) براى عناصر چهارگانه ، و واژه أفياء ( سايه‏ها ) را براى آنچه از تركيب اين عناصر در اين جهان پديد مى‏آيد و انسان در سايه آنها آرامش مى‏يابد استعاره آورده است ، مناسبت استعاره نخست اين است كه عناصر در حقيقت مانند شاخه‏هاى درخت هستند ، و [ 4 ] سوره نور ( 24 ) آيه ( 36 ) يعنى : و صبح و شام او را تسبيح و تنزيه مى‏كنند ، پاك مردانى . . . [ 389 ] وجه استعاره دوّم اين كه سايه ، محلّ آرميدن و لذّت بردن است ، همچنان كه وجود و هستى ، در صورت سلامت تن و اعتدال مزاج كه از تركيب درست عناصر حاصل مى‏شود مايه خوشى و لذّت است ، و نيز مهابّ الرّياح ( جايگاههاى وزش بادها ) براى بدنها و رياح ( بادها ) را براى ارواح و نفخه‏هاى الهى كه بر جان انسانها مى‏وزد استعاره آورده است ، وجه استعاره نخست ، اين است كه بدنها مانند محلّهايى كه باد بر آنها مى‏وزد نفخه‏هاى ربّانى را مى‏پذيرد ، و اين استعاره محسوس است براى معقول ، و مناسبت استعاره دوّم روشن است و نياز به توضيح ندارد ، همچنين واژه غمام ( ابر ) را براى حركت كرات آسمانى و اتّصال آنها ، و آنچه از بالا افاضه و سبب بقاى انسان مى‏شود استعاره فرموده ، و مناسبت آن اشتراك در افاضه و سبب بودن است ، و ظلّ ( سايه ) آن عبارت از چيزهايى از حركات كرات ، و افاضات سماوى است كه انسان بدانها آرامش مى‏يابد ، چنان كه گفته مى‏شود : او در سايه فلانى زندگى مى‏كند ، يعنى از زندگى و عنايت او بهره‏مند است . عبارت اضمحلّ في الجوّ متلفّقها اشاره است به زوال و پراكنده شدن اسباب سماوى كه براى بقاى آن لازم است ، و مراد از عفا في الأرض مخطّها محو آثار آن از ابدان است ، ضمير متلفّقها به غمام و ضمير مخطّها به مهابّ الرّياح برگشت دارد . فرموده است : فإنّما كنت جارا جاوركم بدني أيّاما . اين بيان تذكارى است بر اين كه نفس قدسى آن حضرت به ملأ اعلا پيوسته بوده ، و تمايلى به بقاى در دنيا و بودن در كنار مردم آن نداشته ، و تنها با بدن ، چند گاهى همنشين آنها بوده است ، و نيز چون همنشينى و همسايگى از عوارض جسمانى است ، ممكن است اين گفتار تذكّر اين مطلب باشد كه غير از تن چيز ديگرى كه همان نفس است نيز وجود دارد . منظور از ايّام ، مدّت زندگى آن حضرت در اين دنياست . فرموده است : و ستعقبون . [ 390 ] يعنى در پايان كار ، از من كالبدى بى‏جان و بى‏حركت خواهيد يافت ، كه آنچه را از خردمندى و سخنورى و نيرومندى او به خاطر داريد از دست داده ، و حركت او به سكون ، و نطق او به سكوت مبدّل گشته است ، و براى اين كه آنها را دوباره مورد وعظ و اندرز قرار دهد مى‏فرمايد : تا اين كه از سكون و بى‏حركت ماندن چشمهايم ، و از كار افتادن اعضايم بر اثر مرگ ، پند و عبرت گيريد . فرموده است : فإنّه أوعظ للمعتبرين من المنطق البليغ . اين سخنى حقّ و درست است كه طبع انسان از مشاهده آنچه در آن عبرت و موعظه است ، بيشتر متأثّر مى‏شود ، و زيادتر پند مى‏اندوزد تا اين كه همان را به زبان براى او توصيف كنند و شرح آن را به گوش او برسانند ، هر چند با رساترين عبارات و شيواترين كلمات باشد . پس از اين امام ( ع ) با آنها آخرين خدا حافظى را به جا مى‏آورد : فرموده است : و داعيكم ( انشاء است نه خبر ) وداع امرى‏ء مرصد للتّلاقي ، يعنى : وداع و بدرود من با شما وداع مردى است كه آماده و مهيّاى لقاى پروردگار شده است . فرموده است : غدا ترون أيّامى . . . تا آخر . اين گفتار امام ( ع ) تذكّر و هشدارى است درباره فضيلت و برترى خودش ، تا اين كه پيروانش بر متابعت از او پايدار و استوار باشند ، و آنانى كه بر فضيلت او آگاهى ندارند ، و مقام او را در ميان مردم نمى‏دانند ، هنگامى كه از ميان آنان رخت بر بندد ، و ستمكاران زمام امور آنها را به دست گيرند ، و ناگزير پرده‏هاى غفلت و بى‏خبرى از پيش چشم بصيرت آنها برداشته شود ، راه خدا را در پيش گيرند ، و زمانى كه اعمال زشت كسانى را كه بر جاى او نشسته‏اند بنگرند ، منزلت و برترى او را بشناسند ، و بدانند كه مبارزه‏ها و جنگهاى او و مطالبه خلافت ، براى رسيدن به مقاصد دنيوى نبوده ، بلكه براى بر پا داشتن دين حق ، و شيوه‏هاى عدل ، و خشنودى خداوند متعال بوده است .