و من خطبة له ع في عجيب صنعة الكون

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 45 ] 202 از خطبه‏هاى آن حضرت ( ع ) است : وَ كَانَ مِنِ اِقْتِدَارِ جَبَرُوتِهِ وَ بَدِيعِ لَطَائِفِ صَنْعَتِهِ أَنْ جَعَلَ مِنْ مَاءِ اَلْبَحْرِ اَلزَّاخِرِ اَلْمُتَرَاكِمِ اَلْمُتَقَاصِفِ يَبَساً جَامِداً ثُمَّ فَطَرَ مِنْهُ أَطْبَاقاً فَفَتَقَهَا سَبْعَ سَمَاوَاتٍ بَعْدَ اِرْتِتَاقِهَا فَاسْتَمْسَكَتْ بِأَمْرِهِ وَ قَامَتْ عَلَى حَدِّهِ وَ أَرْسَى أَرْضاً يَحْمِلُهَا اَلْأَخْضَرُ اَلْمُثْعَنْجِرُ وَ اَلْقَمْقَامُ اَلْمُسَخَّرُ قَدْ ذَلَّ لِأَمْرِهِ وَ أَذْعَنَ لِهَيْبَتِهِ وَ وَقَفَ اَلْجَارِي مِنْهُ لِخَشْيَتِهِ وَ جَبَلَ جَلاَمِيدَهَا وَ نُشُوزَ مُتُونِهَا وَ أَطْوَادِهَا فَأَرْسَاهَا فِي مَرَاسِيهَا وَ أَلْزَمَهَا قَرَارَتَهَا فَمَضَتْ رُءُوسُهَا فِي اَلْهَوَاءِ وَ رَسَتْ أُصُولُهَا فِي اَلْمَاءِ فَأَنْهَدَ جِبَالَهَا عَنْ سُهُولِهَا وَ أَسَاخَ قَوَاعِدَهَا فِي مُتُونِ أَقْطَارِهَا وَ مَوَاضِعِ أَنْصَابِهَا فَأَشْهَقَ قِلاَلَهَا وَ أَطَالَ أَنْشَازَهَا وَ جَعَلَهَا لِلْأَرْضِ عِمَاداً وَ أَرَّزَهَا فِيهَا أَوْتَاداً فَسَكَنَتْ عَلَى حَرَكَتِهَا مِنْ أَنْ تَمِيدَ بِأَهْلِهَا أَوْ تَسِيخَ بِحِمْلِهَا أَوْ تَزُولَ عَنْ مَوَاضِعِهَا فَسُبْحَانَ مَنْ أَمْسَكَهَا بَعْدَ مَوَجَانِ مِيَاهِهَا وَ أَجْمَدَهَا بَعْدَ رُطُوبَةِ أَكْنَافِهَا فَجَعَلَهَا لِخَلْقِهِ مِهَاداً وَ بَسَطَهَا لَهُمْ فِرَاشاً فَوْقَ بَحْرٍ لُجِّيٍّ رَاكِدٍ لاَ يَجْرِي وَ قَائِمٍ لاَ يَسْرِي تُكَرْكِرُهُ اَلرِّيَاحُ اَلْعَوَاصِفُ وَ تَمْخُضُهُ اَلْغَمَامُ اَلذَّوَارِفُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشى‏ 1 6 79 : 26 تعاصف : برهم خوردن امواج و شكسته شدن آنهاست . مثعنجر : درياى روان و پر آب . قمقام : دريا ، چون محلّ اجتماع و گرد آمدن آب است به اين اسم ناميده شده است . جبل : آفريد ، خلق كرد . [ 46 ] جلاميدها : سنگهاى بسيار سخت و بزرگ زمين . انهد : بلند كرد . اساخ : داخل كرد . انصاب : جمع نصب ، علامتهايى كه بر سر راهها نصب مى‏شود . انشاز : جمع نشز ، بلنديهاى آن . ارّزها فيها : پا بر جا و استوار كرد ، در نسخه خطى سيد رضى بدون تشديد : ( ارزها ) روايت شده است ولى با تشديد بهتر و روشن‏تر است . اكنافها : كناره‏هاى آن . تكركره : آن را بر مى‏گرداند و تغيير مى‏دهد . « از عظمت قدرت و بديع بودن لطايف آفرينش خداوند ، آن كه از آب انباشته درياى پر موج كه از آن صداى مهيبى از برخورد موجها بر مى‏خاست ، موجود خشك و جامدى را به وجود آورد ، و سپس ، از آن آب طبقاتى بهم پيوسته آفريد و بعد آنها را به صورت آسمانهاى هفتگانه از يكديگر جدا فرمود ، پس به فرمان خداوند اين آسمانها خود را نگهداشتند و در آن جا كه براى آنها تعيين شده بود ايستادند . زمين را در فضا استوار كرد ، در حالى كه ماده‏اى كبودرنگ و پر آب و دريايى آرام و رام آن را بر پشت گرفت ، دريايى كه به فرمان خداوند ، رام و در برابر هيبت او فروتن ، و از ترس وى از جريان افتاده است و سنگهاى سخت و تپّه‏ها و كوههاى زمين را آفريد ، و آنها را در لنگرگاههايشان متوقف كرد و در قرارگاههايشان مستقر ساخت ، پس سرهاى آنها در هوا بلند شد و ريشه‏هاى آن در آب نفوذ كرد ، كوهها را از جاهاى پست و صاف زمين بر افراشت و پايه‏هاى آنها را در درون و اعماق زمين فرو برد و قلّه‏هاى آنها را بسيار بلند قرار داد و نوك آنها را طولانى ساخت و آنها را تكيه‏گاهها و ستونهاى زمين و همانند ميخهاى پا بر جا در زمين استوار كرد ، از اين رو با داشتن حركت آرام گرفت تا ساكنان خود را از لرزش و سقوط و خرابى و فساد نگهدارد . پس پاك و منزه است كسى كه زمين را با آن همه امواج ناآرام آب ، ثابت [ 47 ] نگاه داشت ، و با مرطوب بودن اطرافش آن را خشك كرد ، و سپس آن را محل آرامش آفريده‏هاى خود قرار داد و بستر زمين را براى آنان بر روى اقيانوسى عظيم كه راكد و از جريان ايستاده است گسترده دريايى كه آن را تنها بادهاى تند وزنده برهم مى‏زند و ابرهاى بارنده آن را حركت مى‏دهد . همانا در اين دلايل عظمت و قدرت الهى ، جاى عبرت و پندگيرى براى كسى است كه از خداى خويش بيم داشته باشد . » امام ( ع ) در اين فصل بيان فرموده است كه اصل حقيقت و ماده وجودى اجسام زمينى و آسمانى را آب تشكيل مى‏دهد و چگونگى آفرينش اين موجودات را از آب شرح داده است و نيز چگونگى آفرينش زمين و آسمانها و كوهها را بيان فرموده است ، هر چند بيان كامل اين مباحث در خطبه اوّل از بيان امام عليه السلام بازگو شده است ، ولى به چند فايده كه از سخنان حضرت در اين مورد استفاده مى‏شود ، اشاره مى‏كنيم : فايده اول : به دليل اين كه اجرام آسمانى و زمينى از كمال نيرومندى و عظمت برخوردارند ، و با اين وصف در آن ، شگفتيها ، و نوآوريهايى ، از نظر آفرينش وجود دارد كه عقلها از شرح و بيانش حيران و ناتوان گشته است ، ناگزير امام ( ع ) وجود اجسام را از يك طرف به قدرت و عظمت خداوند و از طرفى به لطافت صنع و نوآورى ذات اقدس الهى نسبت داده است ، تا اوّلا اشاره به اين باشد كه ذات اقدس احديت از هر نظر در نهايت عظمت و بزرگى است ، و ثانيا نهايت ظرافت در تدبير و كمال حكمت خداوند در مقام آفرينش را بيان دارد ، و جمود و خشكى را كنايه از زمين آورده است . فايده دوّم : مرجع ضمير در « منه » : بحر ( دريا ) است و در « حدّه » ، يا اللَّه و يا امره است ، منظور حضرت از جمله قامت على حدّه آن است كه آسمانهاى [ 48 ] هفتگانه بر طبق اندازه و شكل و هيأتى كه خداوند براى آنها معيّن كرده است قرار گرفته و از آن خارج نشده ، تجاوز نكرده‏اند و منظور از ضمير در يحملها كه مفعول و در محلّ نصب است كلمه ارض يعنى زمين است كه به معناى « يبس » : جامد مى‏باشد ، چنان كه قبلا بيان شد ، و همچنين ضمير در جلاميدها و كلمات بعد از آن يعنى متونها و اطوادها به زمين برمى‏گردد ، اما ضمير ارساها و ما بعد آن تا اصولها به جبال ( كوهها ) و مرجع ضميرهاى جبالها ، سهولها و اقطارها ، ارض است ، و در قواعدها ، قلالها و انشازها مرجع ضمير جبال است . از جمله مطالبى كه امام در خطبه اوّل نهج البلاغه راجع به آفرينش جهان مادّى بيان فرمود اين بود كه : كف روى آب به وسيله وزش باد به حركت درآمد و به سوى فضايى پهناور بلند شد و از آن ، آسمانها به وجود آمد . فايده سوم : تسليم بودن درياى محيط جهان مادّه در برابر فرمان الهى و پذيرش بزرگى و عظمت او حكايت از آن دارد كه اين عالم سراسر ، امكان است و محتاج و نيازمند به قدرت خداوند ، مى‏باشد و تحولات و تغييراتى كه در آن پيدا مى‏شود همه به اراده حق تعالى است ، و امام عليه السلام در اين عبارات استعاره به كار برده است [ 1 ] . فايده چهارم : فرمايش امام ( ع ) : على حركتها يعنى در حال حركت زمين زيرا ، كلمه على به معناى حال است . از عبارت تسيخ بحملها چنين استفاده مى‏شود كه اگر كوهها ميخهاى زمين نبودند زمين با تكان خوردن ساكنانش را در خود فرو مى‏برد . امّا اين كه كوهها مانع از جنبش سركش زمين مى‏شود ، دليلش را در خطبه اول نهج البلاغه دانستى ، و امّا اين مطلب كه اگر كوهها نبود زمين ساكنان خود را فرو مى‏برد ، به [ 1 ] اين معنى از عبارت : قد ذلّ لأمره . . . . لخشيته استفاده مى‏شود . ( مترجم ) [ 49 ] اين دليل است كه هر گاه زمين بلرزد ، رويه و پهنه زمين كه انسانها بر روى آن هستند در آب فرو رود و مقصود امام ( ع ) از فرو بردن زمين همين است ، بنابراين كوهها همانطور كه از لرزش زمين ممانعت مى‏كنند ، از اين كه زمين ساكنانش را فرو برد يا از جاى خود كنده شود نيز ممانعت مى‏كنند . فايده پنجم : سخن امام كه زمين پس از مرطوب بودن اطراف آن ، خشك شد داراى دو احتمال است : 1 ممكن است اشاره به اين باشد كه اصل زمين از كف آب بوده است ، چنان كه قبلا بيان شد . 2 احتمال ديگر اين كه حضرت با آن جمله به قسمتى از زمين نظر داشته كه در آب فرو رفته سپس آب از آن قسمت بالاى زمين به جاهاى پايين‏تر جارى شده و آن نقطه از آب خالى و بعد خشك شده ، اين نقاط و مواضع بسيار است ، كه قسمتى مسكونى و قسمتى غير مسكونى است . فايده ششم : گفتار امام ( ع ) تمخضه الغمام الذّوارف اشاره به آن است كه دريا در اثر آمدن باران با شدت تكان خورده ، طوفانى و مضطرب مى‏شود ، و اين اضطراب به واسطه حركتى است كه باران در دريا ايجاد مى‏كند چون با شدت به دريا مى‏ريزد و آن را به حركت در مى‏آورد و يا از آن جهت است كه باران همراه با باد است و در نتيجه آن در دريا موج و طوفان به وجود مى‏آورد ، بيشترين بادهايى كه وسيله تحريك اقيانوس مى‏شود بادهاى جنوبى است كه تسلط كامل بر آن دارد ، و اين امر را بارها خودم مشاهده كرده‏ام . فايده هفتم : امام ( ع ) پس از آن كه آفريده‏هاى مادّى و تغييراتى را كه قدرت خداوندى در آنها ايجاد مى‏كند بر شمرده ، فرموده است : محققا در آن تغييرات براى اهل خشيت ، پند و عبرت است ، تا آنان را از راههاى مختلف [ 50 ] عبرت ، آگاه سازد ، و منظور آن حضرت از اهل خشيت دانشمندان و علماى ربّانى مى‏باشند ، زيرا خداوند در قرآن اين صفت را به آنها اختصاص داده و فرموده است : « إنَّما يَخْشى اللَّه مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماهُ [ 2 ] » توفيق از خداوند است . [ 2 ] سوره فاطر ( 35 ) ، قسمتى از آيه ( 27 ) يعنى : تنها بندگان دانشمند خدايند كه از او خوف و خشيت دارند .