و من كلام له ع قاله بعد تلاوته

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 105 ] 212 گفتار آن حضرت ، اين سخن را پس از خواندن اين آيه مباركه : الهاكم التكاثر حتى زُرتم المقابر بيان فرموده است : يَا لَهُ مَرَاماً مَا أَبْعَدَهُ وَ زَوْراً مَا أَغْفَلَهُ وَ خَطَراً مَا أَفْظَعَهُ لَقَدِ اِسْتَخْلَوْا مِنْهُمْ أَيَّ مُدَّكِرٍ وَ تَنَاوَشُوهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ أَ فَبِمَصَارِعِ آبَائِهِمْ يَفْخَرُونَ أَمْ بِعَدِيدِ اَلْهَلْكَى يَتَكَاثَرُونَ يَرْتَجِعُونَ مِنْهُمْ أَجْسَاداً خَوَتْ وَ حَرَكَاتٍ سَكَنَتْ وَ لَأَنْ يَكُونُوا عِبَراً أَحَقُّ مِنْ أَنْ يَكُونُوا مُفْتَخَراً وَ لَأَنْ يَهْبِطُوا بِهِمْ جَنَابَ ذِلَّةٍ أَحْجَى مِنْ أَنْ يَقُومُوا بِهِمْ مَقَامَ عِزَّةٍ لَقَدْ نَظَرُوا إِلَيْهِمْ بِأَبْصَارِ اَلْعَشْوَةِ وَ ضَرَبُوا مِنْهُمْ فِي غَمْرَةِ جَهَالَةٍ وَ لَوِ اِسْتَنْطَقُوا عَنْهُمْ عَرَصَاتِ تِلْكَ اَلدِّيَارِ اَلْخَاوِيَةِ وَ اَلرُّبُوعِ اَلْخَالِيَةِ لَقَالَتْ ذَهَبُوا فِي اَلْأَرْضِ ضُلاَّلاً وَ ذَهَبْتُمْ فِي أَعْقَابِهِمْ جُهَّالاً تَطَئُونَ فِي هَامِهِمْ وَ تَسْتَنْبِتُونَ فِي أَجْسَادِهِمْ وَ تَرْتَعُونَ فِيمَا لَفَظُوا وَ تَسْكُنُونَ فِيمَا خَرَّبُوا وَ إِنَّمَا اَلْأَيَّامُ بَيْنَكُمْ وَ بَيْنَهُمْ بَوَاكٍ وَ نَوَائِحُ عَلَيْكُمْ أُولَئِكُمْ سَلَفُ غَايَتِكُمْ وَ فُرَّاطُ مَنَاهِلِكُمْ اَلَّذِينَ كَانَتْ لَهُمْ مَقَاوِمُ اَلْعِزِّ وَ حَلَبَاتُ اَلْفَخْرِ مُلُوكاً وَ سُوَقاً سَلَكُوا فِي بُطُونِ اَلْبَرْزَخِ سَبِيلاً سُلِّطَتِ اَلْأَرْضُ عَلَيْهِمْ فِيهِ فَأَكَلَتْ مِنْ لُحُومِهِمْ وَ شَرِبَتْ مِنْ دِمَائِهِمْ فَأَصْبَحُوا فِي فَجَوَاتِ قُبُورِهِمْ جَمَاداً لاَ يَنْمُونَ وَ ضِمَاراً لاَ يُوجَدُونَ لاَ يُفْزِعُهُمْ وُرُودُ اَلْأَهْوَالِ وَ لاَ يَحْزُنُهُمْ تَنَكُّرُ اَلْأَحْوَالِ وَ لاَ يَحْفِلُونَ بِالرَّوَاجِفِ وَ لاَ يَأْذَنُونَ لِلْقَوَاصِفِ غُيَّباً لاَ يُنْتَظَرُونَ وَ شُهُوداً لاَ يَحْضُرُونَ وَ إِنَّمَا كَانُوا جَمِيعاً فَتَشَتَّتُوا وَ أُلاَّفاً فَافْتَرَقُوا وَ مَا عَنْ طُولِ عَهْدِهِمْ وَ لاَ بُعْدِ مَحَلِّهِمْ عَمِيَتْ أَخْبَارُهُمْ وَ صَمَّتْ دِيَارُهُمْ وَ لَكِنَّهُمْ سُقُوا كَأْساً بَدَّلَتْهُمْ بِالنُّطْقِ خَرَساً وَ بِالسَّمْعِ صَمَماً وَ بِالْحَرَكَاتِ سُكُوناً فَكَأَنَّهُمْ فِي اِرْتِجَالِ اَلصِّفَةِ صَرْعَى سُبَاتٍ جِيرَانٌ لاَ يَتَأَنَّسُونَ وَ أَحِبَّاءُ لاَ يَتَزَاوَرُونَ بَلِيَتْ بَيْنَهُمْ عُرَا [ 106 ] اَلتَّعَارُفِ وَ اِنْقَطَعَتْ مِنْهُمْ أَسْبَابُ اَلْإِخَاءِ فَكُلُّهُمْ وَحِيدٌ وَ هُمْ جَمِيعٌ وَ بِجَانِبِ اَلْهَجْرِ وَ هُمْ أَخِلاَّءُ لاَ يَتَعَارَفُونَ لِلَيْلٍ صَبَاحاً وَ لاَ لِنَهَارٍ مَسَاءً أَيُّ اَلْجَدِيدَيْنِ ظَعَنُوا فِيهِ كَانَ عَلَيْهِمْ سَرْمَداً شَاهَدُوا مِنْ أَخْطَارِ دَارِهِمْ أَفْظَعَ مِمَّا خَافُوا وَ رَأَوْا مِنْ آيَاتِهَا أَعْظَمَ مِمَّا قَدَّرُوا فَكِلْتَا اَلْغَايَتَيْنِ مُدَّتْ لَهُمْ إِلَى مَبَاءَةٍ فَاتَتْ مَبَالِغَ اَلْخَوْفِ وَ اَلرَّجَاءِ فَلَوْ كَانُوا يَنْطِقُونَ بِهَا لَعَيُّوا بِصِفَةِ مَا شَاهَدُوا وَ مَا عَايَنُوا وَ لَئِنْ عَمِيَتْ آثَارُهُمْ وَ اِنْقَطَعَتْ أَخْبَارُهُمْ لَقَدْ رَجَعَتْ فِيهِمْ أَبْصَارُ اَلْعِبَرِ وَ سَمِعَتْ عَنْهُمْ آذَانُ اَلْعُقُولِ وَ تَكَلَّمُوا مِنْ غَيْرِ جِهَاتِ اَلنُّطْقِ فَقَالُوا كَلَحَتِ اَلْوُجُوهُ اَلنَّوَاضِرُ وَ خَوَتِ اَلْأَجْسَامُ اَلنَّوَاعِمُ وَ لَبِسْنَا أَهْدَامَ اَلْبِلَى وَ تَكَاءَدَنَا ضِيقُ اَلْمَضْجَعِ وَ تَوَارَثْنَا اَلْوَحْشَةَ وَ تَهَكَّمَتْ عَلَيْنَا اَلرُّبُوعُ اَلصُّمُوتُ فَانْمَحَتْ مَحَاسِنُ أَجْسَادِنَا وَ تَنَكَّرَتْ مَعَارِفُ صُوَرِنَا وَ طَالَتْ فِي مَسَاكِنِ اَلْوَحْشَةِ إِقَامَتُنَا وَ لَمْ نَجِدْ مِنْ كَرْبٍ فَرَجاً وَ لاَ مِنْ ضِيقٍ مُتَّسَعاً فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ بِعَقْلِكَ أَوْ كُشِفَ عَنْهُمْ مَحْجُوبُ اَلْغِطَاءِ لَكَ وَ قَدِ اِرْتَسَخَتْ أَسْمَاعُهُمْ بِالْهَوَامِّ فَاسْتَكَّتْ وَ اِكْتَحَلَتْ أَبْصَارُهُمْ بِالتُّرَاب فَخَسَفَتْ وَ تَقَطَّعَتِ اَلْأَلْسِنَةُ فِي أَفْوَاهِهِمْ بَعْدَ ذَلاَقَتِهَا وَ هَمَدَتِ اَلْقُلُوبُ فِي صُدُورِهِمْ بَعْدَ يَقَظَتِهَا وَ عَاثَ فِي كُلِّ جَارِحَةٍ مِنْهُمْ جَدِيدُ بِلًى سَمَّجَهَا وَ سَهَّلَ طُرُقَ اَلْآفَةِ إِلَيْهَا مُسْتَسْلِمَاتٍ فَلاَ أَيْدٍ تَدْفَعُ وَ لاَ قُلُوبٌ تَجْزَعُ لَرَأَيْتَ أَشْجَانَ قُلُوبٍ وَ أَقْذَاءَ عُيُونٍ لَهُمْ فِي كُلِّ فَظَاعَةٍ صِفَةُ حَالٍ لاَ تَنْتَقِلُ وَ غَمْرَةٌ لاَ تَنْجَلِي فَكَمْ أَكَلَتِ اَلْأَرْضُ مِنْ عَزِيزِ جَسَدٍ وَ أَنِيقِ لَوْنٍ كَانَ فِي اَلدُّنْيَا غَذِيَّ تَرَفٍ وَ رَبِيبَ شَرَفٍ يَتَعَلَّلُ بِالسُّرُورِ فِي سَاعَةِ حُزْنِهِ وَ يَفْزَعُ إِلَى اَلسَّلْوَةِ إِنْ مُصِيبَةٌ نَزَلَتْ بِهِ ضَنّاً بِغَضَارَةِ عَيْشِهِ وَ شَحَاحَةً بِلَهْوِهِ وَ لَعِبِهِ فَبَيْنَا هُوَ يَضْحَكُ إِلَى اَلدُّنْيَا وَ تَضْحَكُ إِلَيْهِ فِي ظِلِّ عَيْشٍ غَفُولٍ إِذْ وَطِئَ اَلدَّهْرُ بِهِ حَسَكَهُ وَ نَقَضَتِ اَلْأَيَّامُ قُوَاهُ وَ نَظَرَتْ إِلَيْهِ اَلْحُتُوفُ مِنْ كَثَبٍ فَخَالَطَهُ بَثٌّ لاَ يَعْرِفُهُ وَ نَجِيُّ هَمٍّ مَا كَانَ يَجِدُهُ وَ تَوَلَّدَتْ فِيهِ فَتَرَاتُ عِلَلٍ آنَسَ مَا كَانَ بِصِحَّتِهِ فَفَزِعَ إِلَى مَا كَانَ عَوَّدَهُ اَلْأَطِبَّاءُ مِنْ تَسْكِينِ اَلْحَارِّ بِالْقَارِّ وَ تَحْرِيكِ اَلْبَارِدِ بِالْحَارِّ فَلَمْ يُطْفِئْ بِبَارِدٍ إِلاَّ ثَوَّرَ حَرَارَةً وَ لاَ حَرَّكَ بِحَارٍّ إِلاَّ هَيَّجَ بُرُودَةً وَ لاَ اِعْتَدَلَ بِمُمَازِجٍ لِتِلْكَ اَلطَّبَائِعِ إِلاَّ أَمَدَّ مِنْهَا كُلَّ ذَاتِ دَاءٍ حَتَّى فَتَرَ مُعَلِّلُهُ وَ ذَهَلَ مُمَرِّضُهُ وَ تَعَايَا أَهْلُهُ بِصِفَةِ دَائِهِ وَ خَرِسُوا عَنْ جَوَابِ اَلسَّاِئِلينَ عَنْهُ وَ تَنَازَعُوا دُونَهُ شَجِيَّ خَبَرٍ يَكْتُمُونَهُ فَقَائِلٌ هُوَ لِمَا بِهِ وَ مُمَنٍّ لَهُمْ إِيَابَ عَافِيَتِهِ وَ مُصَبِّرٌ لَهُمْ عَلَى فَقْدِهِ يُذَكِّرُهُمْ أُسَى اَلْمَاضِينَ مِنْ قَبْلِهِ فَبَيْنَا هُوَ كَذَلِكَ عَلَى جَنَاحٍ مِنْ فِرَاقِ اَلدُّنْيَا وَ تَرْكِ اَلْأَحِبَّةِ إِذْ عَرَضَ لَهُ عَارِضٌ مِنْ [ 107 ] غُصَصِهِ فَتَحَيَّرَتْ نَوَافِذُ فِطْنَتِهِ وَ يَبِسَتْ رُطُوبَةُ لِسَانِهِ فَكَمْ مِنْ مُهِمٍّ مِنْ جَوَابِهِ عَرَفَهُ فَعَيَّ عَنْ رَدِّهِ وَ دُعَاءٍ مُؤْلِمٍ بِقَلْبِهِ سَمِعَهُ فَتَصَامَّ عَنْهُ مِنْ كَبِيرٍ كَانَ يُعَظِّمُهُ أَوْ صَغِيرٍ كَانَ يَرْحَمُهُ وَ إِنَّ لِلْمَوْتِ لَغَمَرَاتٍ هِيَ أَفْظَعُ مِنْ أَنْ تُسْتَغْرَقَ بِصِفَةٍ أَوْ تَعْتَدِلَ عَلَى عُقُولِ أَهْلِ اَلدُّنْيَا مرام : مقصود و مطلوب زور : زيارت كنندگان خطر : نزديك به هلاكت و نابودى فظيع : مشكلى كه سختى آن از حدّ و اندازه گذشته باشد . استحلوا : با ياد پدران و پدر بزرگان و موقعيت گذشتگان خود را مى‏آراستند . ( اگر استخلوا ( با نقطه ) باشد ، يعنى : شهرها را خالى يافتند [ 1 ] ) . تناوش : فرود آمدن احجى : خردمندانه‏تر عشوه : با نادانى دست به كارى زدن ترتعون : متنعّمند ، مى‏چرند لفظوا : دور انداخته و ترك كرده‏اند . فارط : كسى كه در رسيدن به آب و آبشخور ، از ديگران جلو افتاده است . حلبات الفخر : مردم ( جمعيّتهاى ) متكبّر سوق : جمع سوقه : به معناى رعيت ، مردم كوچه و بازار . برزخ : بين دنيا و آخرت ، از هنگام مرگ تا روز قيامت فجوات : جمع فجوه : قسمت پهناور وسيعى از زمين ضمار : غايبى كه اميد بازگشت آن نمى‏رود . يحفلون : اعتنا مى‏كنند رواجف : زمين لرزه‏ها يأذنون : مى‏شنوند . ارتجال الصّفة : پيدايش خصوصيات سبات : خواب ، و در اصل به معناى راحت و آسايش افظع : سخت‏تر مباءه : محل بازگشت انسان عىّ عن الكلام : از سخن گفتن ناتوان شد . كلوح : با درهم كشيدن صورت دندانهايش به زشتى پيداست . اهدام : جمع هدم ، لباس كهنه تكاء دنا : بر ما سخت گذشت تهكّعت : مندرس شد ، كهنه شد [ 1 ] نوشته متن خطبه مانند اغلب نسخه‏ها « استخلوا » با نقطه است ولى چنان كه از شرح بر مى‏آيد شارح « استحلوا » بى‏نقطه را اصل و با نقطه را فرع گرفته و به عنوان قيل آورده است . ( مترجم ) [ 108 ] ارتسخت . . . : جانوران در قرارگاه آنان جا گرفته‏اند . استكّت : بسته شد . ذلاقة اللسان : تيزى و روانى زبان و آسان سخن گفتن . همدت : بى‏حركت ماند و كهنه شد . وعاث : بسته شد ، وصل شد . سمّجها : آن را زشت كرد أشجان : غمها أنيق : چيزى كه بيننده را به شگفت درآورد . غضارة العيش : خوشى زندگانى كتب : نزديك بودن بثّ : حالت غم و اندوه قارّ و قرور : آب سرد « شگفتا چه مطلوب بسيار دورى ، و چه زائران بى‏خبرى ، و چه خطر بزرگ و شديدى ، همانا سرزمين خود را خالى از آنها ديدند [ 2 ] و به جاى عبرت گرفتن و متذكر آينده شدن از مرگ عزيزان ، آنان را از جاى دور طلب كردند ، آيا به گورهاى پدرانشان مى‏بالند ، يا به تعداد مردگان خود مى‏نازند ؟ از گذشتگان خود طلب بازگشت مى‏كنند ، در حالى كه آنان بدنهاى فرو ريخته و از حركت افتاده‏اند ، از مردگان پند گرفتن و عبرت يافتن سزاوارتر است ، تا به آنان باليدن و مباهات كردن ، اگر با ياد آنها ، تواضع و فروتنى كنند ، خردمندانه‏تر است از آن كه آنان را مايه فخر و ارجمندى قرار دهند ، امّا با ديدگان بى‏فروغ و تار بر آنها نگريستند و با ياد ايشان در درياى نادانى و جهالت فرو افتادند . اگر از آنان درباره منظره خانه‏هاى فرو ريخته و منزلهاى خالى از سكنه بپرسند ، خواهند گفت : آنها بى‏نام و نشان در زمين فرو رفته‏اند ، و شما ناآگاهانه به دنبال آنان مى‏رويد ، و بر فرق ايشان پا مى‏نهيد ، و بر روى بدنهاشان كشت و زرع مى‏كنيد و از آنچه باقى گذاشتند و رفتند ، مى‏خوريد و در ويرانه‏هاى آنها مسكن مى‏گزينيد ، از جدايى ميان شما و آنان روزگار مى‏گريد و بر حال شما نوحه و زارى مى‏كند . ايشان پيش رفتگان پايان زندگى شما هستند كه زودتر از شما به آبشخور رسيده‏اند ، تا در آن جا محل آب نوشيدن را مهيّا كنند ، آنان مقامهاى ارجمند و [ 2 ] اين ترجمه به اعتبار احتمال دوم است كه واژه « استخلوا » با نقطه باشد . ( مترجم ) [ 109 ] وسايل بالندگى و مباهات در اختيار داشتند ، برخى پادشاهان و فرمانروايان و برخى ديگر رعيت و فرمانبر ايشان بودند ، آنان در باطن قبرها خزيدند و زمين بر آنها مسلط شده ، گوشتهاى آنان را خورده و خونهاى ايشان را آشاميده ، پس در شكاف گورها آن چنان بى‏حسّ و حركت قرار گرفتند كه نشانى از آنها پيدا نيست ، هول و هراسها ايشان را به وحشت در نمى‏آورد ، و بد حاليها اندوهگينشان نمى‏كند ، به زمين لرزه‏ها اعتنايى ندارند و به بانگ رعدها گوش نمى‏دهند ، آنان ( مردگان ) غايبانى هستند كه كسى در انتظار بازگشتشان نيست و شاهدانى كه حضور ( محسوس ) ندارند ، اينان روزگارى گردهم بودند و با همديگر انس و الفت داشتند امّا اكنون از يكديگر جدا و پراكنده شدند ، از درازى مدت و دورى جايشان نيست كه خبرى از آنها به ما نمى‏رسد و از ديار و خانه‏هاى آنان بانگى بر نمى‏خيزد ، بلكه جامى به آنها نوشانيده‏اند كه زبانشان را لال و گوش ايشان را كر و جنبشهاى آنان را به سكون مبدّل ساخته است ، پس در هنگام بيان حالات خود ، بيهوش ، مانند افراد به خاك افتاده ، خوابيده‏اند ، اينها همسايگانى هستند كه با هم انس نمى‏گيرند ، و دوستانى كه به ديدار همديگر نمى‏روند ، رابطه آشنايى ميانشان كهنه شده و سببهاى برادرى از آنها بريده شده است ، و از اين رو ، با آن كه جمعشان زياد است همگى تنهايند و با آن كه با هم دوست بوده‏اند ، از هم دورند ، براى شب ، صبحى و براى روز ، شامى ، نمى‏شناسند ، در هر كدام از شب يا روز كه مرده‏اند ، همان وقت در نظر آنها ادامه دارد ، سختيهاى قبر و آن جهان را سخت‏تر از آنچه مى‏ترسيدند مشاهده كردند و نشانه‏هاى آن را بزرگتر از آنچه فرض مى‏كردند ، ديدند ، بالاخره دو سرانجام زندگانى ( خوبى و بدى ) آنان را به آن جا كه بايد ببرد ، برد ، و به آخرين درجه چيزى كه از آن مى‏ترسيدند ، يا به آن اميدوار بودند ، رسيدند ، و اگر به سخن مى‏آمدند نمى‏توانستند آنچه را كه ديده و به آن برخورد كرده‏اند ، بيان كنند ، و اگر چه اثرى از آنها نمانده و خبرى از ايشان نيست امّا ديده‏هاى عبرت بين به جانب آنان مى‏نگرد و گوشهاى خردمندان از آنان مى‏شنود كه با زبان حال مى‏گويند : صورتهاى زيباى با طراوت ، چروك و زشت [ 110 ] شد ، و بدنهاى نرم و لطيف فرو ريخت ، لباس كهنه و از هم پاشيده ، تن ما را پوشانده و تنگى خوابگاهها ما را سخت رنج مى‏دهد ، و وحشت و ترس را به ارث برده‏ايم ، منزلهاى گور بر روى ما خراب شد و از اين رو زيبايى اجساد ما از بين رفت و چهره‏هاى شناخته شده ما ناشناخته شد ، ماندن ما در منزلهاى وحشتناك به درازا كشيد ، از رنج رهايى نيافتيم و از تنگى به فراخى نرسيديم اگر به عقل خود نگاه كنى و صورت آنها را به ذهن خود بياورى و يا پرده ماديت كه ميان تو و آنها قرار دارد از جلو چشم تو برداشته شود و توجه كنى كه گوشهاى آنان با جا گرفتن حشرات در آن ، بسته شده و ديده‏هاى ايشان با سرمه خاك ، كور شده و زبانهاى گوياى آنها در دهانشان لال شده و دلهاى بيدار در سينه‏هايشان از حركت بازمانده است و به هر يك از اعضاى ايشان پوسيدگى تازه‏اى كه آن را زشت كرده ، راه يافته است ، و راههاى آسيب رسيدن به آن عضو را آسان ساخته و در برابر آسيبها تسليم‏اند ، نه دوستى دارند كه از آنان دفاع كند و نه دلى دارند كه جزع و بى‏تابى كند ( در اين هنگام ) دلهاى اندوهگين و چشمهاى پر از خاشاك خواهى ديد كه هرگز آن حالت زشت و كريهشان تغيير نمى‏يابد و غم و اندوهشان بر طرف نمى‏شود ، اين زمين ، بسيارى از بدنهاى عزيز و ارجمند و خوش رنگ و رو را از بين برده است كه در دنيا متنّعم به نعمت و پرورده خوشگذرانى بوده ، در هنگام اندوه به شادى مى‏پرداخت ، و به دليل بخل ورزيدن به خوشى زندگانى و دلبستگى به كارهاى بيهوده و بازيچه دنيا ، هر گاه مصيبتى به او رو مى‏آورد به انواع سرگرمى پناه مى‏برد ، از اين رو در حالى كه او بر دنيا و دنيا بر او مى‏خنديد و در سايه زندگانى خوش و غفلت‏آور مى‏آراييد ، ناگهان روزگار پاى او را با خارهاى خود آزرد ، و قوايش را درهم شكست ، و به دليل اين كه عوامل مرگ از نزديك به او مى‏نگريست ، با اندوهى ناشناخته آميخته و با رنجى پنهانى همراز شد ، در حالى كه به مدت زمان بهبوديش انس و الفت كاملى داشت ، او را ضعف و سستى بيماريها فرا گرفت ، پس ، شتاب زده به آنچه طبيبان او را عادت داده بودند . از قبيل فرونشاندن گرمى به وسيله چيزهاى [ 111 ] سرد و بر طرف كردن مايه‏هاى سردى با داروهاى گرم پناه برد ، پس سردى جز زياد كردن حرارت ، و گرمى غير از افزايش مايه سردى ، دردى را براى او درمان نكرد ، و با آن همه داروهاى متناسب ، حدّ اعتدالى در مزاح او پيدا نشد مگر آن كه دردهاى او را طولانى كرد ، تا آن جا كه طبيبش خسته شد و پرستارش از او فراموش كرد و خانواده‏اش از بيان درد او ناتوان و از پاسخگويى به كسانى كه حال او را جويا مى‏شدند عاجز شدند ، و پيش او از خبر اندوهبارى كه پنهان مى‏كردند نظرهاى گوناگونى اظهار مى‏داشتند : يكى مى‏گفت : حال او همين است كه هست ، و ديگرى به آنها نويد خوب شدن او را مى‏داد ، و سوّمى با يادآورى گذشتگان پيش از او ، اطرافيان را به صبر و بردبارى در مرگ او ، وادار مى‏كرد . در حالى كه اين چنين در شرف جدايى از دنيا و ترك دوستان بود ، ناگهان او را اندوهى فرا گرفت كه قواى ادراكى او از كار افتاد و زبانش خشك شد و حتّى از پاسخ دادن به برخى پرسشهاى مهمّى كه قبلا مى‏دانست عاجز و ناتوان شد ، و در برابر نداهاى دادخواهى از جانب كسانى كه مورد احترام او و يا از كودكانى كه مورد ترحم او بودند كه فرياد آنان دل او را به درد مى‏آورد ، گوشهايش كر شده بود ، سختيهاى مرگ دشوارتر از آن است كه به وصف درآيد و يا با خردهاى مردم دنيا قابل درك باشد و درست درآيد . » در اين فصل از سخنان امير المؤمنين عليه السلام چند فايده است : 1 فايده اول [ 3 ] آن كه « لام در ياله » حرف جرّ ، براى تعجب است ، چنان كه گاهى گفته مى‏شود : « يا للدّواهى » ، چه مصيبتهايى ، جار و مجرور ، منادا و در محلّ نصب مى‏باشد ( اين معنى در صورتى است كه عبارت خطبه « يا له مراما » باشد ) و يا مراما نيز روايت شده است . كلمات مراما ، زورا و خطرا ، تميز و [ 3 ] شارح از چند فايده كه در اول متذكّر شده فقط يك فايده را به روشنى يادآور شده و تا آخر شرح اين خطبه مطلب ديگرى به عنوان فايده ياد نكرده است . ( مترجم ) [ 112 ] منصوب و مفيد معناى تعجب مى‏باشند . شگفتى امام از باليدن آنان به كثرت قبور مردگان ، با آن كه سودى به حال آنها ندارد ، همان تعجب امام ( ع ) از بسيارى غفلت آنانى است كه پس از ديدار گورهاى مردگان خود به زيادى آن بر ديگران مباهات مى‏كنند ولى از خود غافلند كه در خطر نزديك شدن به سختيهاى آخرت كه تمام شدايد دنيا در پهلوى آن حقير و ناچيز است قرار دارند ، و اين افتخار و غفلت كه آنها را فرا گرفته ، جاى بسيار تعجّب است . مقصود از ضمير در استحلوا زنده‏ها و از ضمير « منهم » مرده‏هاست ، و مراد از اين عبارت آن است كه زندگان توجّه كنند به آثارى كه از مردگانشان باقى مانده و مايه پند و عبرت گرفتن است . اىّ مدكّر ، اين فراز از عبارت امام براى اهل بصيرت به بهترين وجه مايه عبرت و پند گرفتن است زيرا در ضمن سؤال حكايت از امر عجيبى مى‏كند كه آنها به چه چيز افتخار و مباهات مى‏كنند ؟ و تناوشوهم من مكان بعيد ، يعنى به جاى آن كه به آثار باقيمانده از گذشتگان خود بيانديشند و از آن سود ببرند ، به افتخار و مباهات مى‏پردازند ، و حتى با ياد گذشتگان خيلى دور و ذكر فضايل آنان كه خود از آن بدور بودند ، بر خود مى‏باليدند ، امام ( ع ) در اين عبارت ، افتخار به گذشتگان را ، تعبير به مكان بعيد ( جايگاه دور ) فرموده است ، زيرا مردگان و كمالات آنان ، براى بازماندگانشان از جمله دورترين مايه‏هاى افتخار است و به اين دليل آن را مورد سرزنش قرار داده و با استفهام انكارى چنين سؤال فرموده است : افبمصارع آبائهم يفخرون . ؟ يرتجعون . . . سكنت ، در معناى اين عبارت دو احتمال وجود دارد : 1 امام ( ع ) پس از آن كه با سؤال انكارى عمل آنان را مورد توبيخ و نكوهش [ 113 ] قرار داده اضافه مى‏كند آنها با افتخار كردن به مردگان خود ، گوئى آنها را به زندگى بر مى‏گردانند . 2 احتمال دوم آن كه اگر چه همزه استفهامى ندارد ولى ( مثل جمله قبل ) استفهام انكارى و تقدير آن چنين است : أيرتجعون منهم بفخرهم ، لهم اجسادا خوت : آيا از گورستان مردگانشان به افتخار برمى‏گردند و حال آن كه جز جسدهايى درهم ريخته و بى‏حركت نيستند ؟ لان يكونوا عبرا احقّ من ان يكونوا مفتخرا ، در اين جمله حضرت ، آن سرزنشى را كه در مورد افتخار كردن به نام و نشان مردگان بيان فرموده بود ، مورد تاكيد قرار داده است ، يعنى اين كه بايد اين اجسام بى‏جان گذشتگان شما وسيله پند و عبرت شما باشند نه مايه فخر و مباهاتتان ، و در حقيقت معناى حمله قبلى را روشن مى‏كند . و لأن يهبطوابهم جناب ذلّة ، اين جمله نيز مؤيّد همان معنا است يعنى اين كه از ديدن گورهاى مرده‏ها بايد انسان متواضع شود و به خوارى خود پى ببرد ، كه لازمه آن ، كوچكى در برابر عزّت و ارجمندى خداوند است ، و اين كه مردگان مايه عبرت باشند خردمندانه‏تر است از آن كه سبب افتخار و مباهات باشند . كلمه « ابصار » به « عشوه » اضافه شده است ، زيرا كه ميان آنها مناسبتى وجود دارد ، و آن چنين است كه آنان با ديده‏هاى دلشان كه پرده ناآگاهى و جهل نسبت به احوال مردگان آن را فرا گرفته بود ، به آنها مى‏نگرند و در اين راه ناآگاهانه و كوركورانه سير مى‏كنند . و لو استنطقوا . . لقالت ، يعنى اگر از مردگان راجع به اوضاع پس از مرگ بپرسى ، با زبان حال چنين و چنان خواهند گفت . در زمينه پاسخ مردگان دو احتمال وجود دارد ، يكى اين كه از جمله : لقالت تا . . . فيما خرّبوا جواب و زبان حال مردگان باشد ، و احتمال دوم ، آن كه [ 114 ] تا آخر خطبه زبان حال قبور و ساكنان آنها باشد . كلمه ضلاّلا و جهّالا ، حال است يعنى مردگان در زمين ناپديد شدند و شما نيز پس از آنها مى‏رويد ، در حالى كه از وضع ايشان بى‏خبريد ، بر روى سرهاى آنان قدم مى‏گذاريد و در داخل اجسادشان كه پوسيده و خاك شده است ، درخت مى‏كاريد ، امام ( ع ) لفظ گريه كنندگان و نوحه كنندگان را براى روزهاى حيات و زندگى استعاره آورده است . زيرا كه ايّام و تعلّقات زندگى همانند مادرانى هستند كه در هنگام مرگ انسان از فراق فرزندان خود كه مردگانند ، گريانند و نوحه سر مى‏دهند . اولئكم سلف غايتكم و فرّاط مناهلكم ، يعنى مردگان ، نسبت به سرانجام شما كه مرگ است و آبشخورهاى شما كه همان موارد پس از مرگ مى‏باشد ، بر شما پيشى گرفتند ، كلمه مقاوم ، جمع مقام و « الف آن منقلب از « واو » است و دو كلمه ملوكا و سوقا به لحاظ حاليّت منصوبند ، و بطون البرزخ منظور چيزهاى پس از مرگ است كه از آگاهى و شهود ما مخفى و پنهان است ، و مقصود از كلمه سبيلا راه در برزخ ، راهى است كه آنان را به سوى سرنوشت و سرانجام نهايى كه سعادت يا شقاوت است مى‏برد ، و نسبت دادن خوردن و آشاميدن به زمين امرى است مجازى ، ولى بر اثر كثرت استعمال نزديك به حقيقت شده است ، به دليل زنده نبودن آنان تأثراتى هم كه معمولا در زنده‏ها وجود دارد از آنها انتظار نمى‏رود ، و لذا حضرت ، درباره ايشان مى‏فرمايد : تكان و حركتى در آنها نيست ، ورود چيزهايى كه مايه ترس و هراس است ، آنان را به فرياد زدن و وحشت وا نمى‏دارد ، و از دگرگونى اوضاع اندوهى ندارند ، و با توجّه به زمين لرزه‏ها و شنيدن صداهاى دلخراش از هراس گردهم اجتماع نمى‏كنند . اگر اشكال شود كه ويژگيهاى بالا با ترس و جزعى كه در اثر عذاب قبر [ 115 ] براى برخى مردگان پيدا مى‏شود نادرست است ، جواب گوييم كه : هراس و ناله‏اى كه از مردگان در قبر نفى شده در مورد امورى است كه معمولا مشاهده و شنيدن آن براى ما ، در دنيا باعث هراس و بى‏تابى مى‏شود و حال آن كه عذاب قبر و هول و هراسهاى پس از آن ، از امور آخرت است ، و از نبودن حزن و اندوه خاص ، نفى كلّى آن لازم نمى‏آيد . مطلب ديگرى كه حضرت به آن توجه داده‏اند آن است كه غيبت و حضور ساكنان قبور مانند اهل دنيا نيست ، زيرا كه غايب در دنيا معمولا اميد بازگشتش مى‏رود و كسى هم كه در دنيا شاهد است حضور هم دارد ، امّا خفتگان در گور ، با آن كه اجسادشان نزد ما حاضرند . ارواح و نفوس آنان از نظر ما پنهانند ، و چون نمى‏توانند بر گردند ناگزير به آنها مى‏گويند : غايبانى كه انتظار حضورشان نمى‏رود و شاهدانى كه حضور ندارند . و ما عن طول عهدهم . . . سكونا ، يعنى اين كه ما از چگونگى حالات مردگان آگاهى نداريم و خانه‏ها و منازل آنان در نظر ما خاموش و بى‏صداست ، به اين دليل نيست كه مدتهاى طولانى از جدايى ميان ما و ايشان گذشته است و نه جاى اقامت آنان بسيار از ما دور است ، بلكه اين جام شراب مرگ است كه چون آن را نوشيده‏اند ، زبان گويايشان را لال و نيروى شنوايى آنها را كر و جنبشهاى فعّالانه آنان را به سكون و بى‏حركتى مبدّل كرده است و گرنه شخصى كه تازه از دنيا رفته و پيش ما افتاده است و هنوز او را به گورستان حمل نكرده‏ايم ، ما را مشاهده مى‏كند ، در صورتى كه ما از وضع او بى‏خبريم و منزل و جايگاه پيشين او به نداى ما پاسخى نمى‏دهد . امام ( ع ) در متن خطبه كورى را به اخبار و كرى را به منازل و خانه‏ها نسبت داده‏اند و اين از باب مجاز است چنان كه مى‏گويند : نهاره صائم و ليله قائم براى مبالغه در روزه گرفتن روز و تهجد شب . [ 116 ] فكانّهم . . . سبات ، هر گاه كسى بخواهد وصف مخصوص از دنيا رفته‏ها را بيان كند ، آنها را به كسانى تشبيه مى‏كند كه از شدت خواب بيهوش افتاده باشند و وجه مشابهت آن ، نبودن حركت و شنوايى و نداشتن نيروى سخنگويى و دارا بودن وضعى است كه از او مشاهده مى‏شود ، و در قسمت بعد اختلاف برخى احوال آنها را با زنده‏ها چنين بيان داشته است كه در دنيا بطور معمول همسايگان با هم مأنوسند و دوستان به ديدار يكديگر مى‏روند ، و تنها كسى است كه در ميان جمعيت نيست امّا در عالم مردگان ، اين امر به طريق ديگرى است : آنان همسايگانند ، با آن كه تنها و از هم دورند . مقصود از همسايگى مردگان نزديك بودن قبرهاى آنان و مراد از دوستى و محبت آنان ، آن دوستى و مودّتى است كه در دنيا با همديگر داشته‏اند ، و منظور از دور بودن آنها از همديگر ، به ديدار يكديگر نرفتن مى‏باشد ، و همچنين دوستى آنان بر اساس محبتى است كه در دنيا به يكديگر داشته‏اند ، و اين كه حضرت مى‏فرمايد : مردگان ، براى شب خود صبحى و براى روز خود شبى نمى‏شناسند از آن روست كه پيدايش شب و روز بر اثر حركات جّوى است كه در دنيا واقع مى‏شود ، و چون در آخرت چنين امورى وجود ندارد ، پس شب و روزى هم به اين شكل نيست ، و از كلمه : جديدين شب و روز اراده شده است ، زيرا پيوسته در حال تجديد و نو شدن مى‏باشند ، شب مى‏رود و روز مى‏آيد و بر عكس . امام ( ع ) لفظ : ظعن را كه به معناى كوچ كردن و بار كردن است ، براى انتقال به جهان آخرت استعاره آورده است . نكته بلاغى : حضرت در متن خطبه فرمود : شب يا روزى كه شخص در آن مى‏ميرد پيوسته بر او دوام دارد و سرمدى است ، اما شارح مى‏گويد اسناد سرمدى به آن ، اسناد حقيقى نيست ، زيرا در عالم برزخ عين همان شب يا روز [ 117 ] دنيا كه از آثار جغرافيايى اين عالم است براى او تحقّق ندارد ، بلكه از باب مجاز است به دليل اين كه جزئى از كلّ زمان است كه ذاتا و حقيقة سرمدى مى‏باشد . شاهدوا . . . عاينوا ، اين فرمايش حضرت اشاره است به آن كه سختى و شدّت دردها و عذابهاى آخرت خيلى بيشتر از دردها و مصيبتهاى دنياست ، و اين امر ، هم از طريق وحى و ديانت شناخته شده و هم از اين نظر كه بكلّى دردهاى روحى و عقوبتهاى نفسانى از مجازاتهاى بدنى و جسمى دشوارتر است ، مورد تاييد است . دليل بيم و اميد ما نسبت به پاداشها و كيفرهاى آخرت شنيدن اوصاف آنهاست ، و چون ما امور آن جهان را با اين عالم مقايسه مى‏كنيم سختيهاى آن بر ما هموار و باعث كم شدن خوف و رجاى ما مى‏شود ، امّا وقتى كه رفتيم و آن صحنه‏هاى هولناك را مشاهده كرديم ، در خواهيم يافت كه آنها به درجاتى دشوارتر و ترسناكتر از آن است كه ما تصور مى‏كرديم . بنابراين موقعى كه ديگران جلوتر از ما مردند و رفتند شدت آن را پيش از ما درك مى‏كنند و آن چنان براى آنان هولناك است كه حتّى اگر زبان سخنگويى داشتند از بيان و شرح اين هول و هراس عاجز و ناتوان بودند . فكلتا الغايتين ، يعنى سرانجام افراد مومن و كافر كه سعادت يا شقاوت است ، آنان را به سراى نهايى آخرت كه بهشت يا دوزخ است مى‏برد و انديشه اين خانه پنهانى از تمام بيم و اميدهاى ديگر توانفرساتر است در اين عبارت امام ( ع ) مدّت را مجازا به غايت نسبت داده است . لقد رجعت . . . النطق ، اين عبارت در كمال فصاحت و بلاغت است ، و مراد از « ابصار العبر » چشمهاى حقيقت بينى است كه از آنچه مى‏بيند پند و اندرز مى‏آموزد و در عبارت آذان العقول با اطلاق سبب بر مسبب يك نوع مجاز به كار [ 118 ] رفته است يعنى شنيدن را كه سبب است ذكر كرده و علم را كه مسبّب است اراده فرموده است ، و كنايه از آگاهى دلها از جزع و فزع و سر و صداى مردگان است كه شنيدنى است . و تكلّموا من غير جهات النطق ، يعنى مردگان نه با زبان معمولى و ظاهر بلكه با زبان حال و باطن سخن مى‏گويند . فقالوا . . . متّسعا ، امام ( ع ) در اين جمله‏ها ، سخنان مردگان را كه از ميان قبرها ، با زبان حال مى‏گويند : بيان فرموده است ، در روايت ديگر ، به جاى كلمه « خلت » كه در عبارت متن آمده است ، كلمه « خوت » ذكر شده است [ 4 ] ، لفظ اهدام را كه لباسهاى كهنه است به استخوانهاى پوسيده تشبيه كرده و به جاى دگرگونى و ناراحتى و از هم پاشيدگى كه بر جسم مرده عارض مى‏شود به عنوان استعاره آورده است ، و ممكن است كه لفظ : « أهدام » به معناى كفنها باشد . ( در اين صورت تشبيه و استعاره‏اى نيست ) ، مضجع به معناى قبر است و توارث الوحشه يعنى وحشت قبر ، و چون از دنيا رفتگان ، از اوضاع و احوال مردگان و پس از مرگ وحشت داشتند و در اين حال آن وحشت در بازماندگان آنان نيز باقى است ، از اين رو با لفظ توارث آورده كه گويا اين وحشت را از گذشتگان به ارث گرفته‏اند ، كلمات الربوع الصموت و مساكن الوحشه نيز به معناى قبر است ، معارف صورهم امورى است كه در دنيا وسيله شناخته شدن چهره ظاهرى آنها مى‏شد . فلو مثلتهم بعقلك ، اگر صورتهاى مردگان را در ذهن خود جاى دهى . أو كشف عنهم محجوب الغطاء و يا اگر آنچه از خاكها و كفنها كه وسيله پوشش بدنها شده ، از جلو چشمت برداشته شود . حرف واو در جمله و قدار تسخت حاليّه است ، يقظة قلوبهم : بيدارى [ 4 ] معلوم مى‏شود ، كه شارح نسخه خلت را اصل مى‏دانسته است . ( مترجم ) [ 119 ] دلهايشان استعاره از حيات و حركتهاى دلهاى آنان است ، اسناد عاث به كلمه « جديد البلى » از باب مجاز است ، كلمه مستسلمات حال است براى جوارح ، و عامل آن هم فعلهاى عاث و سهل است ، و « لام » در لرأيت جواب لو مى‏باشد ، و در عبارت « لهم فى كلّ فظاعة صفة حال لا تنتقل و غمرة لا تنجلى » با بهترين و موجزترين وجه ، حال مردگان را چنان بيان فرموده است كه هيچ چيز نمى‏توان بر آن افزود يا از آن كاست ، با تعبير : پوششى از زشتى و درماندگى ، سختيها و شدايدى اراده شده كه سراسر وجود اموات را فرا گرفته است ، غذىّ بر وزن فعيل و به معناى مفعول است ، يعنى : پرورش يافته با ناز و نعمت . و يفزع الى السلوه ، يعنى براى آن كه خود را از مصيبتهاى وارده منصرف كند ، به عياشيها و خوش گذرانيها دست مى‏زند ، و خنده‏اش به دنيا كنايه از مسرور بودن او با دنيا و زنان خواننده و آرايشگر آن و توجّه زياد او به آنها ، به لحاظ اين كه شادى انسان از چيزى در صورتى تحقق مى‏يابد كه بر آن بخندد ، و در عبارت بعد خنديدن را نسبت به دنيا داده و فرموده است : دنيا نيز به او مى‏خندد ، كه در اين قسمت مجاز به كار رفته و منظور ، رو آوردن دنيا به اوست از باب اطلاق سبب غايى كه رو آوردن دنياست ، بر مسبّب كه خنده آن است ، كلمه بينا در اصل « بين » و الف آن از اشباع فتحه پيدا شده است ، عيش الغفول زندگانى كه از كثرت خوش‏گذرانى ، غفلت و بى‏خبرى فراوانى را ببار آورد . لفظ حسك را ، از دردها و بيماريها و گرفتاريهاى روزگار استعاره [ 5 ] آورده است ، چون اين امور مايه آزار و درد مى‏باشد ، و فعل وطى را كه لازمه مشبّه به [ 5 ] استعاره به كار بردن لفظ است در غير ما وضع له ، به منظور مبالغه در تشبيه ، و اگر از لوازم مشبه به در كلام آورده شود استعاره ترشيحيه است مثل : رمتنى بسهم كه نگاه تشبيه به تير شده و رمى كه از خصوصيات تير است در كلام ذكر شده است . ج 1 شرح عربى ، ص 43 [ 120 ] است به عنوان ترشيح آورده است ، و نيز صفت « نظر كردن » استعاره از رو آوردن مرگ به انسان است . مرگ به او نگاه مى‏كند ، يعنى به او روى مى‏آورد تا وى را آماده ربودن كند ، در اين جا ، مرگ مانند يك شكارچى است كه نگاه خود را بر روى صيد انداخته تا در هنگام فرصت او را شكار كند و بربايد ، منظور از دو كلمه بثّ و نجىّ حالتى از اندوه و خيالهايى است كه بطور معمول در هنگام احساس نزديك شدن مرگ براى انسان دست مى‏دهد . فتولّدت فيه فترات علل آنس ما كان بصحّته ، كلمه آنس حال و منصوب است زيادى و ما به معناى زمان و كان تامّه است ، و بصحّته جار و مجرور ، متعلق به آنس مى‏باشد معناى عبارت چنين است : در حالى كه هنوز از هنگام تندرستيش چيزى نگذشته چنان سست و بى‏حال افتاده است ، كه گويى چندين سال است ، مبتلا به بيماريهاى گوناگون مى‏باشد ، و گفته شد ، كه ( ما ) مصدريّه است ، و به اين معنى است كه : به حالاتى كه در وقت تندرستى داشت بسيار انس گرفت . فلم يطفى‏ء ببارد إلاّ ثوّر حرارة . . . ذات داء ، اين عبارت اشاره به آن است كه وقتى انسان رفتنى است داروها ، علاوه بر آن كه از اثر افتاده ، خود باعث تشديد بيمارى مى‏شود [ 6 ] . يادآورى : گر چه در حقيقت ، مصرف داروى سرد يا گرم ، خود سبب نمودار شدن ديگرى نمى‏شود ، بلكه بدن را تقويت و در برابر بيمارى مقاوم مى‏كند ، امّا با تقويت بدن ، بر حرارت و برودت غلبه مى‏كند و باعث معالجه بيمار مى‏شود . و لا اعتدل بممازج لتلك الطبايع الا امد منها كل ذات داء ، يعنى هر چه از [ 6 ] به اشعار مفصّل مثنوى مولوى كه بدين مضمون سروده شده مراجعه شود ، يكى از ابياتش چنان است : از قضا سركنگبين صفرا فزود روغن بادام خشكى مى‏نمود . [ 121 ] داروهاى طبيعى را كه مخلوط و مصرف كند ، علاوه بر آن كه اعتدالى به وجود او نمى‏دهد خود مادّه بيمارى و مايه طول مرض او مى‏شود ، چنان كه در عبارت پيشين يادآورى شد ، گر چه داروها خود مادّه و مايه امراض نمى‏شود امّا چون هر چه آن را مصرف مى‏كند ، بر عكس ، بيماريهايش شدّت مى‏يابد ، مثل آن است كه داروها خود ماده و مايه بيمارى هستند ، اين سخن بر طبق متعارف عامه مردم صادر شده است كه معمولا در اين چنين موارد مى‏گويند : دارو فلانى را مريض كرد و امثال اين . حتى فتر معلله ، در اين جمله امام ( ع ) غايت و نتيجه نهايى حالات شخص محتضر را بيان فرموده است ، و مراد از كلمه معلّله طبيب اوست ، و لال بودن اهل و خانواده او در جواب سائل ، اشاره به ساكت بودن آنان در پاسخ كسى است كه احوال او را از آنها جويا مى‏شود ، و لال بودن آنها را به جاى سكوتشان استعاره آورده است ، كه مانند اشخاص ، زبان از كار افتاده و لال در پاسخ ، سكوت اختيار مى‏كنند ، زيرا از يك طرف ، به دليل اين كه سالم نيست ، نمى‏توانند خبر از تندرستى او بدهند ، و از طرف ديگر دلشان راضى نمى‏شود كه شدّت بد حالى او را آشكار كنند . و تنازعوا . . . من قبله ، منظور ، آن گفتگوهايى است كه بطور معمول ، خانواده بيمارى كه در دم مرگ است ، درباره حالت و پريدگى رنگ چهره او و ديگر خصوصياتش دارند . فبينا هو كذلك ، مراد حالتى است كه بطور عادت براى آدمى در هنگام آغاز مرگ پيدا مى‏شود . ان للموت . . . ، اين جمله تا آخر خطبه اشاره به فشارها و سختيهاى حال رفتن از اين جهان و جان كندن است چنان كه مى‏فرمايد ، بسيار دردناكتر از آن است كه به وصف درآيد و بتواند انسان حقيقت آن را شرح دهد ، بلكه تنها با [ 122 ] مقايسه با بيماريهاى سخت و علاج ناپذيرى كه در اين دنيا به انسان مى‏رسد ، مى‏توان بطور اجمال ، مختصرى از آن را تصوّر كرد ، تا جايى كه صاحب رسالت ( ص ) در حال احتضار به درگاه خدا عرض مى‏كند : « خداوندا : مرا در سكرات موت يارى فرما [ 7 ] . » چيزى كه پيامبر خدا با كمال ارتباطى كه با حق تعالى دارد ، از آن به خدا پناه ببرد ، معلوم است كه چه اندازه ناگوار و دشوار است . توفيق از خداوند است . [ 7 ] اللهم اعنّى على سكرات الموت .