و من كلام له ع قاله عند تلاوته

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 123 ] 213 گفتار حضرت كه امام ( ع ) اين سخنان را در موقع تلاوت اين آيه شريفه بيان فرمود : « رجالٌ لا تلهيهم تجارةٌ و لا بيع عن ذكر اللَّه [ 1 ] » إِنَّ اَللَّهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ اَلذِّكْرَ جِلاءً لِلْقُلُوبِ تَسْمَعُ بِهِ بَعْدَ اَلْوَقْرَةِ وَ تُبْصِرُ بِهِ بَعْدَ اَلْعَشْوَةِ وَ تَنْقَادُ بِهِ بَعْدَ اَلْمُعَانَدَةِ وَ مَا بَرِحَ لِلَّهِ عَزَّتْ آلاَؤُهُ فِي اَلْبُرْهَةِ بَعْدَ اَلْبُرْهَةِ وَ فِي أَزْمَانِ اَلْفَتَرَاتِ عِبَادٌ نَاجَاهُمْ فِي فِكْرِهِمْ وَ كَلَّمَهُمْ فِي ذَاتِ عُقُولِهِمْ فَاسْتَصْبَحُوا بِنُورِ يَقَظَةٍ فِي اَلْأَسْمَاعِ وَ اَلْأَبْصَارِ وَ اَلْأَفْئِدَةِ يُذَكِّرُونَ بِأَيَّامِ اَللَّهِ وَ يُخَوِّفُونَ مَقَامَهُ بِمَنْزِلَةِ اَلْأَدِلَّةِ فِي اَلْفَلَوَاتِ مَنْ أَخَذَ اَلْقَصْدَ حَمِدُوا إِلَيْهِ طَرِيقَهُ وَ بَشَّرُوهُ بِالنَّجَاةِ وَ مَنْ أَخَذَ يَمِيناً وَ شِمَالاً ذَمُّوا إِلَيْهِ اَلطَّرِيقَ وَ حَذَّرُوهُ مِنَ اَلْهَلَكَةِ وَ كَانُوا كَذَلِكَ مَصَابِيحَ تِلْكَ اَلظُّلُمَاتِ وَ أَدِلَّةَ تِلْكَ اَلشُّبُهَاتِ وَ إِنَّ لِلذِّكْرِ لَأَهْلاً أَخَذُوهُ مِنَ اَلدُّنْيَا بَدَلاً فَلَمْ تَشْغَلْهُمْ تِجَارَةٌ وَ لاَ بَيْعٌ عَنْهُ يَقْطَعُونَ بِهِ أَيَّامَ اَلْحَيَاةِ وَ يَهْتِفُونَ بِالزَّوَاجِرِ عَنْ مَحَارِمِ اَللَّهِ فِي أَسْمَاعِ اَلْغَافِلِينَ وَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وَ يَأْتَمِرُونَ بِهِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ اَلْمُنْكَرِ وَ يَتَنَاهَوْنَ عَنْهُ فَكَأَنَّمَا قَطَعُوا اَلدُّنْيَا إِلَى اَلْآخِرَةِ وَ هُمْ فِيهَا فَشَاهَدُوا مَا وَرَاءَ ذَلِكَ فَكَأَنَّمَا اِطَّلَعُوا غُيُوبَ أَهْلِ اَلْبَرْزَخِ فِي طُولِ اَلْإِقَامَةِ فِيهِ وَ حَقَّقَتِ اَلْقِيَامَةُ عَلَيْهِمْ عِدَاتِهَا فَكَشَفُوا غِطَاءَ ذَلِكَ لِأَهْلِ اَلدُّنْيَا حَتَّى كَأَنَّهُمْ يَرَوْنَ مَا لاَ يَرَى اَلنَّاسُ وَ يَسْمَعُونَ مَا لاَ يَسْمَعُونَ فَلَوْ مَثَّلْتَهُمْ لِعَقْلِكَ فِي مَقَاوِمِهِمُ اَلْمَحْمُودَةِ وَ مَجَالِسِهِمُ اَلْمَشْهُودَةِ وَ قَدْ نَشَرُوا دَوَاوِينَ أَعْمَالِهِمْ وَ فَرَغُوا لِمُحَاسَبَةِ أَنْفُسِهِمْ عَلَى كُلِّ صَغِيرَةٍ وَ كَبِيرَةٍ أُمِرُوا بِهَا فَقَصَّرُوا [ 1 ] سوره نور ( 24 ) آيه ( 37 ) يعنى : مردانى كه بازرگانى و خريد و فروش آنها را از ياد خدا باز نمى‏دارد . [ 124 ] عَنْهَا أَوْ نُهُوا عَنْهَا فَفَرَّطُوا فيهَا وَ حَمَّلُوا ثِقَلَ أَوْزَاِرِهمْ ظُهُورَهُمْ فَضَعُفُوا عَنِ اَلاِسْتِقْلاَلِ بِهَا فَنَشَجُوا نَشِيجاً وَ تَجَاوَبُوا نَحِيباً يَعِجُّونَ إِلَى رَبِّهِمْ مِنْ مَقَامِ نَدَمٍ وَ اِعْتِرَافٍ لَرَأَيْتَ أَعْلاَمَ هُدًى وَ مَصَابِيحَ دُجًى قَدْ حَفَّتْ بِهِمُ اَلْمَلاَئِكَةُ وَ تَنَزَّلَتْ عَلَيْهِمُ اَلسَّكِينَةُ وَ فُتِحَتْ لَهُمْ أَبْوَابُ اَلسَّمَاءِ وَ أُعِدَّتْ لَهُمْ مَقَاعِدُ اَلْكَرَامَاتِ فِي مَقْعَدٍ اِطَّلَعَ اَللَّهُ عَلَيْهِمْ فِيهِ فَرَضِيَ سَعْيَهُمْ وَ حَمِدَ مَقَامَهُمْ يَتَنَسَّمُونَ بِدُعَائِهِ رَوْحَ اَلتَّجَاوُزِ رَهَائِنُ فَاقَةٍ إِلَى فَضْلِهِ وَ أُسَارَى ذِلَّةٍ لِعَظَمَتِهِ جَرَحَ طُولُ اَلْأَسَى قُلُوبَهُمْ وَ طُولُ اَلْبُكَاءِ عُيُونَهُمْ لِكُلِّ بَابِ رَغْبَةٍ إِلَى اَللَّهِ مِنْهُمْ يَدٌ قَارِعَةٌ يَسْأَلُونَ مَنْ لاَ تَضِيقُ لَدَيْهِ اَلْمَنَادِحُ وَ لاَ يَخِيبُ عَلَيْهِ اَلرَّاغِبُونَ فَحَاسِبْ نَفْسَكَ لِنَفْسِكَ فَإِنَّ غَيْرَهَا مِنَ اَلْأَنْفُسِ لَهَا حَسِيبٌ غَيْرُكَ وقره : غفلت ، از ماده وقر به معناى كرى و ناشنوايى است . عشوه : نابينايى چشم به واسطه تاريكى شب ، و در اين جا به معناى غفلت و بى‏خبرى است . برهه : زمان طولانى برزخ : عالم پس از مرگ يهتفون : صيحه و فرياد مى‏زنند . نشح : صدايى كه هنگام گريه در گلوى انسان مى‏پيچد . منادح : جمع مندح ، جاى پهن و پر وسعت . « پروردگار سبحان ، ياد خود را روشنى بخش دلها قرار داد كه در اثر آن ، پس از سنگينى گوش ، مى‏شنوند و پس از كم‏سويى چشم ، مى‏بينند و پس از دشمنى ، فرمان‏برى و اطاعت مى‏كنند ، پيوسته براى خداوند كه بخششهايش ارجمند است در هر دوره و زمانى بندگانى داشته كه به انديشه آنان الهام مى‏كرده و در وادى خردهايشان با آنان سخن مى‏گفته است ، اينان به نور بيدارى ، در چشمها و گوشها و دلها نور مى‏افشانند ، روزهاى خدا را به ياد مردم مى‏آورند و آنها را از عظمت مقام الهى مى‏ترساندند ، آنان همانند راهنمايان بيابان بودند كه هر كسى راه درست پيشه كند بستانيد و او را مژده رستگارى دهند و آن را كه راستگرا يا [ 125 ] چپگرا [ 2 ] باشد نكوهش كنند و از هلاكت بر حذر دارند و آنان بدين طريق روشنگرانى در آن تاريكيها و راهنمايانى در آن پرتگاهها بودند ، كسانى كه اهل ذكر و ياد خدا هستند چنان آن را به جاى دنيا برگزيده‏اند كه حتى لحظه‏اى بازرگانى و خريد و فروش دنيا آنان را از ياد خدا باز نمى‏دارد ، روزهاى زندگى را با ذكر او بسر مى‏برند ، و با فريادهايى كه از ارتكاب كارهاى حرام ، مانع شود ، در گوش غفلت كنندگان بانگ مى‏زنند ، به عدل و نيكى ندا در مى‏دهند و خود نيز به آن عمل مى‏كنند ، مردم را از بديها باز مى‏دارند و خود از آن مى‏پرهيزند ، گويا اينها دنيا را گذرانده و به آخرت رسيده‏اند و آنچه در پى اين جهان مادى است به چشم ديده‏اند ، و گويى كه بر احوال پنهان برزخيان در مدّت اقامت آن جا اشراف و آگاهى كامل دارند ، و رستاخيز ، نويدهايش را بر آنها محقّق ساخته است ، اينها ، پرده آن جهان را از جلو چشم مردم دنيا برداشته‏اند ، گويا ايشان چيزهايى را مى‏بينند كه مردم نمى‏بينند و مى‏شنوند آن را كه ديگران نمى‏شنوند . اگر با نيروى عقل ايشان را در جايگاههاى پسنديده و مراتب شايسته مشاهده كنى ، در حالى كه نامه اعمال خود را باز كرده و به سبب دستورهاى كوچك و بزرگى كه از آن سرپيچى كرده و يا آنچه را كه از آن نهى شده ، تقصير كرده و مرتكب شده‏اند و بارهاى سنگين گناهان كه پشت آنان را خم كرده است ، خود را مورد محاسبه قرار داده‏اند و سپس گريه را در گلو شكستند و ناله و فرياد سر دادند ، با خود به سؤال و جواب پرداخته ، و به سوى پروردگارشان از روى پشيمانى و اقرار به گناه ، ناله و فرياد بر مى‏آورند ، در اين حال آنها را خواهى يافت كه پرچمهاى هدايت و رستگارى و چراغهاى ميان تاريكهايند ، فرشتگان دور آنها را گرفته‏اند ، و سكون و آرامشى برايشان نازل و درهاى آسمان بر روى آنان بازگشته و جايگاههاى ارجمند براى نشستن آنها آماده است ، جايى كه خداوند بر آن نظر رحمت انداخته آنها را مى‏نگرد و از كوشش آنان خشنود است و [ 2 ] و من اخذ يمينا و شمالا . [ 126 ] مقامشان پسنديده ، ايشان در حالى كه به مناجات با خدا نسيم عفو و بخشش را احساس مى‏كنند ، گروگان نيازمندى به فضل و كرم خداوند و اسير تواضع و فروتنى در برابر عظمت و بزرگوارى او هستند ، بسيارى اندوه دلها و كثرت گريه ، چشمهاى آنان را مجروح كرده است ، براى هر درى كه راه رغبت و توجه به سوى خداست آنان را دست كوبنده‏اى است ، از كسى درخواست مى‏كنند كه سختى و تنگدستى براى او معنا ندارد و خواستار از او نوميد نمى‏شود ، اكنون به خاطر خود به حساب خويشتن برس كه نفوس ديگر ، حساب‏رسى غير از تو دارند . » ان اللَّه سبحانه . . . بعد المعانده ، براى روشن شدن اين فرمايش امام نخست بايد به معناى ذكر و فضيلت و فايده آن اشاره شود ، امّا معناى آن ، از برخى موارد چنان معلوم مى‏شود كه ذكر به معناى قرآن است ، « و هذا ذكر مبارك انزلناه [ 3 ] » كه مراد قرآن است ، و بعضى گفته‏اند مراد از ذكر ، حمد و ستايش و تسبيح و تكبير و تهليل و ثناى خداوند است . ارزش و فضيلت ذكر در قرآن : در موارد بسيارى از اين كتاب شريف ، خداوند امر به ذكر فرموده است كه از جمله آنها : الف « فَاذْكُرُوْنى أذْكُرْكُمْ [ 4 ] » . ب « اذْكُرُوا اللَّه ذِكْراً كَثيراً [ 5 ] . » ج « فَإذا أفَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّه [ 6 ] . » [ 3 ] سوره انبياء ( 21 ) آيه ( 49 ) ، يعنى : و اين قرآن كتابى است با اندرز و تشكر و بركت بسيار كه ما آن را ( براى هدايت و سعادت خلق ) فرستاديم . [ 4 ] سوره بقره ( 2 ) آيه ( 151 ) ، يعنى : پس مرا ياد كنيد تا من نيز به ياد شما باشم . بقيه آيه : افانتم له منكرون . [ 5 ] سوره احزاب ( 33 ) آيه ( 41 ) ، يعنى : خداى را با فراوانى ياد كنيد . [ 6 ] سوره بقره ( 2 ) آيه ( 98 ) ، يعنى : هر گاه از عرفات باز گشتيد به ياد خدا بپردازيد . [ 127 ] د فَإذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّه [ 7 ] . » ارزش و فضيلت ذكر از روايات : الف پيامبر اكرم مى‏فرمايد : « كسى كه در ميان غافلان به ذكر خدا بپردازد همانند كسى است كه به جنگ ادامه مى‏دهد ، در ميان گروهى كه از جنگ فرار مى‏كنند . [ 8 ] » ب رسول خدا فرمود : خداوند مى‏فرمايد : تا موقعى من با بنده خود هستم كه به ذكر من مشغول و لبانش به ياد من متحرك باشد . انا مع عبدى ما ذكرنى و تحرّكت بى شفتاه . ج و نيز فرمود ياد خدا از همه اعمال ، بهتر ، فرزند آدم را از عذاب دوزخ مى‏رهاند ، عرض شد . يا رسول اللَّه ، جهاد در راه خدا چطور : فرمود جهاد در راه خدا هم به فضيلت ذكر نمى‏رسد ، مگر آن كه چنان بجنگى كه شمشيرت بشكند و اين را سه مرتبه فرمود . و نيز فرمود : من احبّ ان يرتع فى رياض الجنّه فليكثر منه ذكر اللَّه ، يعنى كسى كه دوست دارد در باغهاى فردوس متنعم باشد ، فراوان ذكر خدا بگويد . و جز اينها . فايده ذكر خدا و شرطهاى آن : ذكر خدا موقعى سودمند و مؤثر است كه پيوسته و مداوم يا حدّاقل در بيشتر اوقات ، و نيز همراه با حضور قلب باشد ، و گرنه فايده چندانى ندارد ، و ياد خدا با وجود اين دو شرط بر همه عبادتها تقدم دارد بلكه روح و چكيده و نتيجه نهايى كليه اعمال عبادى است ، ذكر خدا را آغازى است كه سبب انس به او مى‏شود و انجام و پايان آن معلول انس به اوست ، بدين توضيح كه : شخصى كه به چيزى علاقه‏مند است ، در آغاز كارگاهى براى اين كه آن را محبوب خود قرار دهد و دلش را از زنگار وسواس در اين امر پاك كند لازم است با زحمت و رنج هم كه شده زبان را پيوسته با ياد [ 7 ] سوره بقره ( 2 ) آيه ( 200 ) ، يعنى : موقعى كه از اعمال حج فراغت يافتيد ذكر خدا بگوييد . [ 8 ] ذاكر اللَّه فى الغافلين كالمقاتل فى الفارّين . [ 128 ] او گويا كند و در نتيجه اين امر با او انس پيدا كرده و درخت دوستى نسبت به آن موضوع در دل او ريشه‏دار خواهد شد ، نمونه اين مطلب ، فراوان اتفاق مى‏افتد كه شخصى پيش ما ، از كسى كه شايد او را نشناسيم يا حتّى علاقه‏اى به او نداريم ، مدح و ستايش مى‏كند و پيوسته اوصاف حميده او را براى ما مى‏ستايد ، اين بيانات باعث مى‏شود كه ، محبت آن شخص ناشناس در دل ما جاى بگيرد و اين محبتى كه از او به دل ما آمده است وسيله‏اى مى‏شود كه ما خود به توصيف او بپردازيم و حتى نتوانيم خود را از مدح و ثناى او باز بداريم ، از اين رو ، مى‏گويند : كسى كه چيزى را دوست دارد زياد از او ياد مى‏كند و آن كه بسيار از چيزى ياد كند ، اگر چه از روى تكلّف و زحمت باشد ، به آن چيز انس و عادت پيدا مى‏كند ، آرى ذكر خدا نيز چنين است : در آغاز امر با زحمت انجام مى‏شود ولى اگر پيوسته باشد نتيجه و ثمره آن دوستى و محبت و انس با خداست چنان انسى كه آدمى را وادار به ذكر خدا مى‏كند و حتى خوددارى از ياد خدا برايش رنج‏آور خواهد بود ، و بدين جهت برخى از عرفا گفته‏اند : بيست سال قرآن را با رنج خواندم و سپس بيست سال از آن بهره بردم . بديهى است كه اين بهره بردن جز با انس و الفت حاصل نمى‏شود و آن نيز فراهم نمى‏شود جز اين كه پيوسته به آن ادامه دهد ، تا حدى كه رنج و زحمت تبديل به عادت و طبيعت شود ، و آنگاه كه انس با خدا حاصل شد از غير خدا بريده مى‏شود ، و در هنگام مرگ ، بكلى از غير خدا جدا مى‏شود و در قبر هيچ يك از اهل و مال و فرزند و دوستى با او نمى‏ماند ، جز محبوبش كه پيوسته به ياد اوست ، و با قطع رابطه با همه امور دنيا و آنچه كه در آن است از ذكر و ياد خدايش بهره‏مند است و لذّت مى‏برد ، بنابراين جمله : « جعله جلاء » اشاره به فايده ذكر خداوند و مداومت بر آن است كه نفوس را آماده عشق و علاقه به محبوب مورد ذكر و اعراض و انصراف از غير او مى‏گرداند ، و امام ( ع ) لفظ : « جلاء » را استعاره فرموده است براى بر طرف [ 129 ] كردن و زدودن تمام ماسواى دوست ، از لوح دل ، به وسيله ذكر ، همچنان كه لكّه‏ها و زنگارهاى روى آينه را با صيقل مى‏زدايند ، و آن را جلا مى‏دهند . امام ( ع ) در الفاظ چهارگانه زير مجاز به كار برده و سبب را به جاى مسبب ذكر فرموده است : 1 سمع براى توجّه كامل قوّه شنوايى به آنچه از جانب خداوند مى‏آيد كه شنيدنى است ، مانند اوامر و نواهى و بقيه دستورها . 2 وقره به جاى إعراض و توجه نكردن به آن دستورها . 3 لفظ : بصر در مورد ادراك حقايق و چيزهايى كه شايسته درك و فهميدن است . 4 كلمه عشوه را نيز به عنوان مجاز از درك نكردن و تعمق نداشتن در حقايق و واقعيّتها آورده است . مقصود از انقياد ، تسليم دلها در برابر حق و سير و سلوك در آن راه است ، پس از آن كه منحرف بوده و با آن عداوت و دشمنى داشته‏اند . و ما برح . . . عقولهم ، اين فرمايش امام ( ع ) اشاره است به آن كه در هيچ زمانى از مدتهاى طولانى گذشته كه اكثريت مردم دوره فترت را مى‏گذراندند و انديشه‏هاى وحى و دستورهاى پيامبران الهى دستخوش فراموشى جامعه شده بود ، عالم وجود از بندگان خاصّ خدا و اولياى او خالى نبوده است ، آن بندگانى كه حقّ تعالى خود را به آنها شناسانده و بر افكار و انديشه‏هاى آنان تصويرهاى حق را نقش كرده و اسرار هدايت را بر ايشان مكشوف فرموده است . حضرت از اين الهامها و مكاشفه‏ها ، به سخن گفتن خداوند و راز گويى با آنها تعبير فرموده است . فاستصبحوا . . . و الافئده ، يعنى از چراغ روشنگر بيدارى كسب نور كردند . مقصود از بيدارى دلها ، زيركى و آمادگى آن براى كمالهايى است كه [ 130 ] شايسته آن است ، و نور آن بيدارى ، آن حالتى است كه به سبب اين استعداد بر دلها افاضه مى‏شود . و بيدارى چشمها و گوشها كه در سخن امام آورده شده به اين گونه حاصل مى‏شود كه سخنان سودمند را بشنوند و حوادثى را كه واقع مى‏شود ، با ديده عبرت ببينند و از اين راه بر كمالات نفسانى خويش بيافزايند ، و نورهاى بيدارى در چشمها و گوشها عبارت از نورانيّت معنوى روشندليهايى است كه در پى آن بينايى و شنوايى عبرت آميز براى انسان حاصل مى‏شود . پس از بيانات فوق امام ( ع ) به وصف ديگر اولياى خدا و اهل ذكر پرداخته است كه آنان با تذكر ايام اللَّه يعنى روزهايى كه در تاريخ منشأ حوادث عظيمى بوده ، مردم را به عبرت گرفتن وادار مى‏كند ، و معلوم است كه ذكر ايام اللَّه كنايه از شدايد و سختيهايى است كه بر ملتهاى گذشته واقع شده و چون بيشتر آن شدتها در چنين روزهاى با عظمتى رخ داده است از باب مجاز توجه به ايام اللَّه را يادآورى فرموده است يعنى نام محل را ذكر و اراده حالّ كرده است ، و مقصود از مقام خدا ، عظمت و جلال اوست كه انگيزه خوف از وى مى‏باشد . امير المؤمنين ( ع ) اهل ذكر را به كسانى تشبيه كرده است كه در بيابانها راه را به مردم نشان مى‏دهند زيرا ايشان نيز انسانها را به سوى حقيقت كه خداست راهنمايى مى‏كنند ، و همچنان كه نشان دهندگان راه ، مردمى را كه راه درست را گرفته و مى‏روند ، مى‏ستايند و به آنان مژده رسيدن به مقصد مى‏دهند و كسانى را كه از جادّه مستقيم به طرف چپ يا راست انحراف يابند توجّه داده از گم گشتگى و سردرگمى مى‏ترسانند ، اهل ذكر و اولياى خدا نيز روندگان راه مستقيم هدايت و طريق الهى را مى‏ستايند و به آنها مژده و بشارت رستگارى و نجات از بدبختيها مى‏دهند ، و در مقابل ، كسانى را كه از راه حق منحرف شوند يعنى راه افراط يا تفريط را پيش گيرند ، نكوهش كرده و ايشان را از هلاكت ابدى بر حذر مى‏دارند . [ 131 ] و كانوا كذلك ، آنان چنان كه وصف كرديم بودند يعنى چراغهاى هدايت در تاريكيهاى جهل و راهنمايان نجات از اشتباهات بودند . امام ( ع ) در اين عبارت دو لفظ را به عنوان استعاره از راهنمايان حقيقت ذكر كرده است . 1 لفظ مصابيح كه به معناى چراغهاست ، به اعتبار آن كه با اعمال نيك و كمالات خود ، راه مردم را به سوى خدا روشن مى‏كنند . 2 ادلّه نشان دهندگان راه ، بدان جهت كه مردم را به طريق حق راهنمايى و براى آنان حق را از باطل جدا و مشخص مى‏كنند . و انّ للذّكر اهلا . . . ايّام الحيوة ، اهل ذكر خدا ، همان گروهى كه برخى از ويژگيهايشان گذشت ، پيوسته و در همه حال با تمام وجود به ذكر او مشغولند تا حدى كه دوستى و محبت وى نقش ضمير آنها شده و بجز او دوست داشتنيهاى دنيا همه چيز را فراموش كنند ، و دليل چنين محبتى آن است كه نام او و ياد او را دوست بدارند و ذكر او را بجاى تمام بهره‏ها و خوشيهاى دنيا برگزينند ، و هيچ گونه داد و ستد دنيا و سود و بهره آن ، آنان را به خود متوجه نكنند و سرانجام زندگانى را با ياد دوست و ذكر خدايشان سپرى سازند . و يهتفون . . . و يتناهون عنه ، اين چند جمله اشاره به صورتهاى گوناگون اطاعت و فرمانبردارى از دستورهاى الهى است ، و اين كه اهل ذكر در هر كار و در همه احوال به عبادت و پرستش حق تعالى اشتغال دارند و اين خود از نتيجه‏هاى ذكر و دوست داشتن مورد ذكر است ، زيرا آدمى هر كسى را كه دوست بدارد ، راه او را پيش مى‏گيرد ، و بر خلاف رويّه او قدم بر نمى‏دارد و حتى از اين كار و روش خود شادمان مى‏شود و لذت مى‏برد . فكانّما قطعوا . . . عداتها . . . ما لا يسمعون ، امام ( ع ) در اين قسمت از سخنان خود ، حال اهل ذكر را به دليل آن كه به خداوند و كتابهاى آسمانى و پيامبران او اطمينان كامل دارند و احوال قيامت را محقق مى‏دانند و وعدو وعيدهاى آن را [ 132 ] با عين اليقين مشاهده كرده‏اند ، به حالت انقطاع از دنيا و ديدار اهل برزخ ، تشبيه فرموده است ، يعنى گويا ، اهل ذكر از دنيا رفته و برزخيان را ديده و بر حال آنان و طولانى بودن اقامتشان در آن عالم اشراف كامل دارند ، و از اين رو با زبانهاى گويا و بيانهاى رسا ، و صفاى باطن و نورانيت روح كه بر اثر رياضتهاى طولانى و عبادتهاى مداوم براى آنان پيدا شده است ، پوشش و حجاب آن عالم را از جلو ديد اهل دنيا كنار زده‏اند ، و اين پاكدلان به دليل آن كه از ديدنيها و شنيدنيهايى خبر مى‏دهند كه مردم از درك آن عاجزند ، گويا با چشمها و گوشهاى خود چيزهايى را مى‏بينند و مى‏شنوند كه ديگران آنها را حسّ نمى‏كنند ، سبب اين كه ارواح در دنيا از درك احوال آخرت ناتوانند ، آن است كه روح در دنيا به بدن تعلق و وابستگى دارد و اداره بدن بر عهده اوست ، و فرو رفتن در زرق و برق دنيا جلو درك كامل را مى‏گيرد ، ولى اهل ذكر خدا كه وصفشان گذشت با ادامه ذكر و رياضتها و عبادتهاى خالصانه ، خود را از تعلقات دنيا بدور داشته و روح را از آلودگيهاى مادّى صفا داده‏اند ، از اين رو صفحه دل آنها مانند آينه‏اى صيقل يافته ، خالى از هر گونه تيرگى شده است ، چنان كه نور الهى بر آن تابيده و صورت حقايق در آن نقش بسته است ، و بدين جهت راه نجات را از مسير هلاكت تشخيص داده و با ديده يقين آن را مى‏بينند و راه خود را با بصيرت مى‏پيمايند ، و مردم را از روى آگاهى به سوى حقيقت هدايت مى‏كنند ، و از چيزهايى كه با ديده حق بين مشاهده كرده و با گوش عقل شنيده‏اند ، خبر مى‏دهند ، و چون اين امر براى آنان خيلى روشن و عادى است ، اين مشاهدات در نظر آنها شبيه چيزهايى است كه مردم با حواس ظاهر خود مشاهده مى‏كنند از اين جهت امام فرموده كه آنها چيزهايى را مى‏بينند و مى‏شنوند كه ديگران درك نمى‏كنند . فلو مثّلتهم بعقلك ، يعنى اگر اولياى خدا و اهل ذكر و اعمال آنان را در ذهن خود مجسّم كنى در حالى كه در مقام عبادت قرار گرفته و به ذكر او نشسته‏اند ، و [ 133 ] منظور از « دواوين اعمالهم » صفحات ذهن آنها و كارها و عبادتهايى است كه انجام داده‏اند و در ذهن آنان نقش بسته است ، و مقصود از نشر آن است كه راجع به كارهاى گذشته خود به جستجو مى‏پردازند و مثل آن كه صفحات گذشته كتابى را ورق بزنند ، به بررسى اعمال گذشته خود اشتغال مى‏ورزند . حرف واو در جمله : و فرغوا . . . براى توضيح مطلب و بيان معناى محاسبه است زيرا همچنان كه در محاسبه‏هاى تجارتى دنيا هر حسابگرى نياز به طرف مقابلى دارد كه با وى درباره سرمايه و سود و زيان صحبت كند تا اگر زياد آورده سهم خود را برداشت كند و اگر كم آورده او را ضامن دانسته كه در آينده جبران كند ، در مورد آخرت هم طرف محاسبه انسان نفس امّاره اوست ، و سرمايه او ، واجبهاى دينى و سودش مستحبّات و فضايل اخلاقى و زيان آن هم گناهان است ، و زمان اين تجارت هم ، روزى است كه بر او گذشته ، بنابراين بر هر بنده‏اى از بندگان خدا لازم است در آخر هر روز از نفس خود بازجويى كند و بر همه حالات و حركات ، او را محاسبه كند ، و ببيند اگر وظايف خود را درست انجام داده او را تشويق و خداى را شكر كند و اگر انجام نداده او را بر بجا آوردن قضاى آن وادار كند و اگر به صورت ناقص كار كرده است كارى كند كه با انجام دادن نوافل و مستحبات آن را جبران كند ، امّا اگر مرتكب گناه شده است او را ملامت كند و مورد مجازات و عقوبت قرار دهد و بدين طريق آن اندازه از وقت و عمر را كه در معصيت و گناه تلف كرده حق خود را از او بگيرد ، چنان كه بازرگان با شريك خود اين كار را انجام مى‏دهد ، در حساب دنيا حتى از دانه و كمتر از آن نمى‏گذرد تا دخل و خرج كم و زيادى آنها مشخص شود ، و شايسته است كه بنده خدا از فريبكارى نفس و دغلبازى آن بپرهيزد زيرا نفس بسيار حيله‏گر و مكّار است ، بايد تمام آنچه را كه روز قيامت در پيشگاه حق تعالى حساب مى‏شود امروز مورد دقت و محاسبه قرار دهد ، از باب مثال [ 134 ] نفس خود را وادار كند تا از تمام سخنانى كه در طول روز گفته و نگاههايى كه انجام داده و انديشه‏هايى كه در خاطره او پيدا شده و نشستن و برخاستنها و خوردن و آشاميدنها و حتى حركتها و سكونهايش جواب درست بدهد و چون معلوم شد كه در همه آن موارد وظيفه را انجام داده است آن مقدار به نفع او محاسبه شود و بقيه كارها بر عهده او مى‏ماند كه بايد در كتاب قلبش بنويسد . بايد دانست كه نفس در حكم مديونى است كه بايد از او مطالبه ديون كرد . در بعضى امور بايد از او جريمه و غرامت و در مواردى با توسّل به قانون ، اصل آن را بگيرد ، و اين امر در صورتى امكان دارد كه محاسبه دقيق انجام و تمام مطالب روشن شود ، و شايسته است كه انسان در تمام عمر هر روز در يك ساعت معين تمام اعضاى ظاهر و باطن خود را مورد محاسبه قرار دهد ، همان طور كه از توبة بن صمه كه شخصى از اهل رقّه بود نقل شده است كه يك روز با خود حساب كرد ، ديد ، شصت سال از عمرش گذشته است كه قريب بيست و يك هزار و پانصد روز مى‏شود ، ناگهان فرياد زد كه واى بر من چگونه با بيست و يك هزار گناه به حضور پروردگار بروم ، در همان حال غش كرد و بر زمين افتاد ، وقتى كه اطرافيان آمدند او را مرده يافته و شنيدند كسى مى‏گويد : خوشا به حالت كه زود روانه فردوس برين شدى ، اين گونه بايد آدمى خويش را مورد محاسبه قرار دهد ، آرى اگر انسان در مدت عمر خود در مقابل هر گناه كه انجام داده يك پاره سنگ در گوشه‏اى از منزل خود مى‏انداخت در اندك مدتى خانه‏اش پر از سنگ مى‏شد ، امّا افسوس كه اين موجود دقت نمى‏كند و دو فرشته مامور انسان كارهاى او را ضبط مى‏كنند چنان كه خداوند متعال مى‏فرمايد : « . . . اَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوه . . . » [ 9 ] [ 9 ] سوره مجادله ( 58 ) آيه ( 6 ) ، يعنى ، خدا تمام كارهاى آنها را به شماره ضبط فرموده و آنها فراموش كرده‏اند . [ 135 ] با توضيحاتى كه گذشت ، جمله و فرغوا لمحاسبة انفسهم . . . ندم و اعتراف و اشاره به ناراحتى وجدانى و شرمسارى آنهاست كه از تقصيرها و زيانهاى معنوى و عبادى برايشان به وجود مى‏آيد ، و سپس امام ( ع ) حالاتى را كه براى انسان پس از محاسبه و توجه به تقصيرات و پشيمانيش پيدا مى‏شود بيان فرموده است كه در آغاز توبه ، نخست از غصه ، گريه در گلويش گره مى‏شود و سپس با صدا گريه آغاز مى‏كند و پس از آن به ضجّه و فرياد مى‏پردازد ، و در پيشگاه پروردگار به گناه خود اعتراف مى‏كند و در نهايت براى جبران خطاهاى گذشته به عمل مى‏پردازد ، بنابراين نخستين مقام او توبه و لوازمى است كه ذكر شد و سرانجام سرگذشت او ، متوسل شدن به اعمال در آينده است . لرايت . . . الراغبون ، از اين جا به بعد ، امام ( ع ) حالات پسنديده اهل ذكر را توصيف و بيان مى‏فرمايد ، و جمله لرأيت جواب شرط . فلو مثّلتهم است و امام ( ع ) لفظ أعلام و مصابيح را براى آنها استعاره آورده است ، زيرا آنان ، راهنمايان به سوى خدا و روشنى بخش راه او هستند ، صفت ديگر آنها آن است كه ملائكه پيرامونشان را احاطه كرده‏اند ، اين جمله اشاره به آن است كه سراسر وجود آنان را توجّه به خدا فرا گرفته است ، زيرا بر اثر ذكر و عبادت آماده شده‏اند كه انوار الهى به توسط ملائكه كرّوبين بر وجودشان افاضه شود . و تنزّلت عليهم السكينه ، اين جمله اشاره به آن است كه در اين هنگام نفوس اهل ذكر آماده افاضه ( سكينه ) تسكين و آرامش از جانب خداوند شده است ، و اين سوّمين مرحله است كه براى سالك الى اللّه پس از : طمأنينه حاصل مى‏شود [ 10 ] . انسان وقتى به اين مرحله مى‏رسد كه بر اثر جلوه‏هاى [ 10 ] سكينه آرامشى است كه حق بفرستد بر دل دوستان خويش آزادى آن دلها را ، طمأنينت ، آرامشى است با انس . از كتاب صد ميدان خواجه عبد اللّه انصارى ص 46 . [ 136 ] معرفت و نورانيّت چنان حالتى پيدا مى‏كند كه آنچه پيش از آن برايش ترس‏آور بود و بدون خواست او بر وى وارد مى‏شد ، هم اكنون مايه انس و الفت او شده و با درخواست و اراده خودش حاصل مى‏شود ، پس از اين قسمت امام ( ع ) مى‏فرمايد : درهاى آسمان بر روى آنان گشوده شده است ، و اين جمله كنايه است از اين كه درهاى آسمان جود و كرم پروردگار به منظور افاضه كمالات بر آنان باز شده است ، چنان كه در قرآن كريم بيان فرموده است : « فَفَتَحْنا أبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ . » [ 11 ] منظور از « مقاعد كرامات » كه براى اهل ذكر آماده شده است ، درجه‏ها و مراتب راه يافتن به پيشگاه حق تعالى است كه در اين هنگام خداوند بر آنها كمال اشراف را دارد و از سعى و كوشش آنان براى انجام دادن كارهاى نيك و ذكر و عبادت ، خشنود است و قرار گرفتن آنها را در اين مقام مى‏ستايد . يتنسّمون بدعائه روح التجاوز ، يعنى خدا را مى‏خوانند و مى‏خواهند كه از گناهانشان درگذرد و آن را سبب قطع فيض خود از آنان قرار ندهد ، و البتّه معلوم است كه در اين جا مراد از گناهان و تقصيرات ترك اولى است زيرا كه اين اولياى بزرگ الهى گناهى را مرتكب نمى‏شوند . حضرت امير ( ع ) در اين حالت از اهل ذكر و اولياى خدا نخست به گروگان و سپس به اسيران تعبير فرموده است ، زيرا آن چنان خود را نيازمند به خدا احساس مى‏كنند كه هيچ پناهگاه ديگرى براى خود نمى‏بينند تا به سويش رجوع كنند ، مانند گروگانها كه در پيش گروگيرندگان مى‏باشند ، و همچنان كه اسيران در برابر كسى كه آنان را به اسيرى گرفته زبون و تسليمند ايشان نيز در پيشگاه عظمت و هيبت الهى ، رام و تسليمند . جرح . . . عيونهم ، اين سوز دل و گريه زياد بدين علت است كه پس از [ 11 ] سوره قمر ( 4 ) آيه ( 10 ) ، يعنى : با فرو ريختن سيلاب درهاى آسمان را گشوديم . [ 137 ] محاسبه نفس ، به خيانت آن و زيانهايى كه در طول عمر براى آنان كسب كرده است آگاه شده‏اند . لكلّ باب . . . يد قارعة ، امام ( ع ) با بيان اين كه ، اهل ذكر و اولياى خدا تمام درهاى تضرع و زارى به سوى خدا را مى‏كوبند به اين مطلب اشاره فرموده است كه تمام افكار و انديشه‏هاى خود را متوجه قبله حقيقت كرده‏اند تا از اشراقها و درخشندگيهاى وجود حق تعالى كسب نور و از درياى بى‏پايان كرم او طلب جود و بخشش كنند . يسألون . . . المنادح ، در اين قسمت به گستردگى فضل و بخشش خداوند و اين كه ذات اقدس او كريمترين كريمان است اشاره شده تا بيان كند كه او سزاوارترين بخشنده‏اى است كه بايد از او خواست و شايسته‏ترين مقامى است كه بايد به او ناليده تا آنچه مورد ميل و رغبت است ببخشايد . فحاسب نفسك . . . ، در آخرين مرحله ، حضرت پس از شرح حالات اهل ذكر و سرانجام كار آنها به عنوان نصيحت مى‏فرمايد ، اى انسان خويشتن را درياب و هم اكنون حساب كار خود را بكن زيرا نفسى كه در اين جهان صاحبش آن را مورد محاسبه قرار ندهد ، در قيامت خداوند متعال كه سريعترين حسابگران است به حساب آن خواهد رسيد ، در حقيقت اين فرمايش اخير امام جمله‏اى است تهديدآميز ، براى كسانى كه در دنيا از حساب كردن نفس خود غفلت مى‏كنند .