و من كلام له ع قاله عند تلاوته

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 138 ] 214 از خطبه‏هاى آن حضرت ، اين خطبه را حضرت موقع تلاوت آيه شريفه « يا أَيُّهَا الإِنْسانُ ما غَرَّك بِرَبِّكَ الكريم [ 1 ] » بيان فرمود : أَدْحَضُ مَسْئُولٍ حُجَّةً وَ أَقْطَعُ مُغْتَرٍّ مَعْذِرَةً لَقَدْ أَبْرَحَ جَهَالَةً بِنَفْسِهِ يَا أَيُّهَا اَلْإِنْسَانُ مَا جَرَّأَكَ عَلَى ذَنْبِكَ وَ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ وَ مَا أَنَّسَكَ بِهَلَكَةِ نَفْسِكَ أَ مَا مِنْ دَائِكَ بُلُولٌ أَمْ لَيْسَ مِنْ نَوْمَتِكَ يَقَظَةٌ أَ مَا تَرْحَمُ مِنْ نَفْسِكَ مَا تَرْحَمُ مِنْ غَيْرِكَ فَرُبَّمَا تَرَى اَلضَّاحِيَ مِنْ حَرِّ اَلشَّمْسِ فَتُظِلُّهُ أَوْ تَرَى اَلْمُبْتَلَى بِأَلَمٍ يُمِضُّ جَسَدَهُ فَتَبْكِي رَحْمَةً لَهُ فَمَا صَبَّرَكَ عَلَى دَائِكَ وَ جَلَّدَكَ عَلَى مُصَابِكَ وَ عَزَّاكَ عَنِ اَلْبُكَاءِ عَلَى نَفْسِكَ وَ هِيَ أَعَزُّ اَلْأَنْفُسِ عَلَيْكَ وَ كَيْفَ لاَ يُوقِظُكَ خَوْفُ بَيَاتِ نِقْمَةٍ وَ قَدْ تَوَرَّطْتَ بِمَعَاصِيهِ مَدَارِجَ سَطَوَاتِهِ فَتَدَاوَ مِنْ دَاءِ اَلْفَتْرَةِ فِي قَلْبِكَ بِعَزِيمَةٍ وَ مِنْ كَرَى اَلْغَفْلَةِ فِي نَاظِرِكَ بِيَقَظَةٍ وَ كُنْ لِلَّهِ مُطِيعاً وَ بِذِكْرِهِ آنِساً وَ تَمَثَّلْ فِي حَالِ تَوَلِّيكَ عَنْهُ إِقْبَالَهُ عَلَيْكَ يَدْعُوكَ إِلَى عَفْوِهِ وَ يَتَغَمَّدُكَ بِفَضْلِهِ وَ أَنْتَ مُتَوَلٍّ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ 239 فَتَعَالَى مِنْ قَوِيٍّ مَا أَكْرَمَهُ وَ تَوَاضَعْتَ مِنْ ضَعِيفٍ مَا أَجْرَأَكَ عَلَى مَعْصِيَتِهِ وَ أَنْتَ فِي كَنَفِ سِتْرِهِ [ 345 ] مُقِيمٌ وَ فِي سَعَةِ فَضْلِهِ مُتَقَلِّبٌ فَلَمْ يَمْنَعْكَ فَضْلَهُ وَ لَمْ يَهْتِكْ عَنْكَ سِتْرَهُ بَلْ لَمْ تَخْلُ مِنْ لُطْفِهِ مَطْرَفَ عَيْنٍ فِي نِعْمَةٍ يُحْدِثُهَا لَكَ أَوْ سَيِّئَةٍ يَسْتُرُهَا عَلَيْكَ أَوْ بَلِيَّةٍ يَصْرِفُهَا عَنْكَ فَمَا ظَنُّكَ بِهِ لَوْ أَطَعْتَهُ وَ اَيْمُ اَللَّهِ لَوْ أَنَّ هَذِهِ اَلصِّفَةَ كَانَتْ فِي مُتَّفِقَيْنِ فِي اَلْقُوَّةِ مُتَوَازِيَيْنِ فِي اَلْقُدْرَةِ لَكُنْتَ أَوَّلَ حَاكِمٍ عَلَى نَفْسِكَ بِذَمِيمِ اَلْأَخْلاَقِ وَ مَسَاوِئِ اَلْأَعْمَالِ وَ حَقّاً أَقُولُ مَا اَلدُّنْيَا غَرَّتْكَ وَ لَكِنْ بِهَا اِغْتَرَرْتَ وَ لَقَدْ كَاشَفَتْكَ اَلْعِظَاتِ وَ آذَنَتْكَ عَلَى سَوَاءٍ وَ لَهِيَ بِمَا تَعِدُكَ مِنْ نُزُولِ اَلْبَلاَءِ بِجِسْمِكَ [ 1 ] سوره انفطار ( 82 ) آيه ( 5 ) يعنى : اى انسان چه چيز باعث شد كه بر خداى كريم خود مغرور شدى ؟ [ 139 ] وَ اَلنَّقْصِ فِي قُوَّتِكَ أَصْدَقُ وَ أَوْفَى مِنْ أَنْ تَكْذِبَكَ أَوْ تَغُرَّكَ وَ لَرُبَّ نَاصِحٍ لَهَا عِنْدَكَ مُتَّهَمٌ وَ صَادِقٍ مِنْ خَبَرِهَا مُكَذَّبٌ وَ لَئِنْ تَعَرَّفْتَهَا فِي اَلدِّيَارِ اَلْخَاوِيَةِ وَ اَلرُّبُوعِ اَلْخَالِيَةِ لَتَجِدَنَّهَا مِنْ حُسْنِ تَذْكِيرِكَ وَ بَلاَغِ مَوْعِظَتِكَ بِمَحَلَّةِ اَلشَّفِيقِ عَلَيْكَ وَ اَلشَّحِيحِ بِكَ وَ لَنِعْمَ دَارُ مَنْ لَمْ يَرْضَ بِهَا دَاراً وَ مَحَلُّ مَنْ لَمْ يُوَطِّنْهَا مَحَلاًّ وَ إِنَّ اَلسُّعَدَاءَ بِالدُّنْيَا غَداً هُمُ اَلْهَارِبُونَ مِنْهَا اَلْيَوْمَ إِذَا رَجَفَتِ اَلرَّاجِفَةُ وَ حَقَّتْ بِجَلاَئِلِهَا اَلْقِيَامَةُ وَ لَحِقَ بِكُلِّ مَنْسَكٍ أَهْلُهُ وَ بِكُلِّ مَعْبُودٍ عَبَدَتُهُ وَ بِكُلِّ مُطَاعٍ أَهْلُ طَاعَتِهِ فَلَمْ يَجْرِ يُجْزَ فِي عَدْلِهِ وَ قِسْطِهِ يَوْمَئِذٍ خَرْقُ بَصَرٍ فِي اَلْهَوَاءِ وَ لاَ هَمْسُ قَدَمٍ فِي اَلْأَرْضِ إِلاَّ بِحَقِّهِ فَكَمْ حُجَّةٍ يَوْمَ ذَاكَ دَاحِضَةٌ وَ عَلاَئِقِ عُذْرٍ مُنْقَطِعَةٌ فَتَحَرَّ مِنْ أَمْرِكَ مَا يَقُومُ بِهِ عُذْرُكَ وَ تَثْبُتُ بِهِ حُجَّتُكَ وَ خُذْ مَا يَبْقَى لَكَ مِمَّا لاَ تَبْقَى لَهُ وَ تَيَسَّرْ لِسَفَرِكَ وَ شِمْ بَرْقَ اَلنَّجَاةِ وَ اِرْحَلْ مَطَايَا اَلتَّشْمِيرِ حجة داحضه : دليل باطل و ابرح جهالة بنفسه : در ناآگاهى نفس خود اصرار ورزيده و از اين عمل شگفت‏زده و خوشحال است . بلول : سلامت و تندرستى . ضاحى : آنچه جلو آفتاب قرار گرفته است . ممضّ : دردآور . سطوة : قهر و خشم ، و جمع آن سطوات است . تجلّد : صبر كردن توأم با رنج . ورطه : هلاكت تعّمدك : تو را مورد قصد قرار داد كنف : با نون ساكن ، از چيزى نگهدارى كردن و آن را گرد آوردن ، با فتح نون : طرف و جانب آذنك : تو را آگاه كرد منسك : جاى عبادت ، در اصل به معناى هر جايى كه در آن تردّد و رفت و آمد باشد و مورد قصد واقع شود . تحرّى : در جستجوى بهتر ، و سزاوارتر بودن و شم برق النجاة : و به سوى درخشندگى بنگر . « استدلال انسان مغرور در پاسخ ، باطل‏ترين استدلالهاست ، و او خود فريب خورده‏اى است كه غدرش ناپذيرفته‏ترين غدرهاست و كسى كه نادانيش او را [ 140 ] شادمان ساخته مى‏فرمايد : اى انسان چه چيز تو را بر گناه كردن جرأت داده ، و به پروردگارت مغرور ساخته است و به هلاكت خويش علاقه‏مند كرده است ؟ آيا اين بيمارى تو بهبودى و اين خواب تو بيدارى ندارد ؟ چرا همان گونه كه به ديگران رحم مى‏كنى بر خودت ترحّم نمى‏كنى ؟ هر گاه كسى را در مقابل آفتاب سوزان بيابى بر او سايه مى‏افكنى ، و يا بيمارى ببينى كه سخت ناتوان شده است ، از رحم بر او گريه سر مى‏دهى ، پس چه چيز تو را بر اين بيماريت شكيبا و بر اين مصيبتها صبور ساخته و از گريه بر خويشتن تسلاّ داده است ؟ در حالى كه هيچ چيز براى تو گراميتر از خودت نيست ، و چگونه ترس از فرود آمدن بلاى شبانه در حالى كه از شدت گناه در ورطه هلاكت فرو رفته باشى تو را از خواب بيدار نمى‏كند ؟ پس اين بيمارى و سستى را كه در قلبت افتاده با عزم راسخ مداوا كن و اين خواب غفلتى را كه در چشمهايت قرار گرفته با بيدارى بر طرف ساز ، فرمان خدا را گردن بنه و با ياد او انس بگير . بهوش باش كه وقتى تو از حق تعالى رو برمى‏گردانى او با دادن نعمت به تو روى مى‏آورد ، به عفو و بخشش خويش دعوتت مى‏كند و فضل و بركاتش را شامل حالت مى‏كند ، امّا تو همچنان به او پشت كرده و به ديگرى روى مى‏آورى ، بلند مرتبه باد خداوندى كه با اين قدرت عظيم ، كريم است ، امّا تو با اين ضعف و حقارت چه جراتى بر معصيت او دارى و حال آن كه در كنف نعمتش قرار دارى و در فراخناى فضل و رحمتش در حركتى ، امّا او فضل خويش را از تو منع نكرده و پرده گناهانت را ندريده است ، بلكه حتى يك چشم بر هم زدن از دايره لطفش بيرون نبوده‏اى ، يا در نعمتى قرار دارى كه به تو بخشيده است يا در گناهى كه از آن پرده پوشى كرده است و يا بلا و مصيبتى كه از تو بر طرف ساخته است ، پس اگر از در اطاعتش در مى‏آمدى چگونه بود ؟ سوگند به خدا ، اگر اين وضع ميان دو نفر كه در نيرو و توان مساويند وجود مى‏داشت ، تو خود نخستين حاكمى بودى كه بر مذموميت اخلاق و بدى كردار خود حكم مى‏كردى ، براستى بايد بگويم : دنيا تو را مغرور نساخته است بلكه اين تو هستى كه به آن مغرور شده‏اى ، او تو را پندهاى فراوان داده و به عدل و انصاف دعوتت كرده است ، دنيا به هشدارهايى كه ، در مورد ريختن بلا به جانت و كاستن از نيرو و قدرتت ، به تو [ 141 ] مى‏دهد راستگوتر و وفادارتر است از اين كه به دروغ بگويد و يا مغرورت كند ، چه بسيارند پند دهندگانى كه نزد تو متّهمند و بسيارند راستگويانى كه تو آنان را دروغگو مى‏دانى ، اگر دنيا را از شهرهاى ويران شده و خانه‏هاى فرو ريخته بشناسى ، آن را يادآورى كننده‏اى دلسوز و واعظى گويا ، همچون دوستى مهربان ، خواهى يافت كه در رسيدن اندوه به تو بخل مى‏ورزد ، دنيا براى كسانى كه آن را خانه هميشگى ندانند خوب سرايى است و براى آنان كه آن را وطن نگيرند نيكو محلى است سعادتمندان به وسيله دنيا ، در قيامت كسانى هستند كه امروز از زرق و برق آن گريزانند . هنگامى كه نفخه صور بدمد و رستاخيز آشكار شود و اهل هر دينى به دين خود ملحق شود و بندگان هر معبودى به معبود خود بپيوندند و هر اطاعت كننده‏اى به فرمانرواى خود برسد ، در آن موقع نه چشمى بر خلاف حق و عدالت در هوا گشوده ، و نه گامى آهسته در زمين جز به حق برداشته شود ، و در آن روز چه دليلهايى كه باطل نمى‏شود و چه عذرهايى كه قطع نمى‏شود ، پس در جستجوى چيزى باش كه بتوانى عذر خويش را با آن اثبات كنى و حجت و دليل خود را با آن استوار سازى آنچه باقى و ماندنى است بر آنچه باقى نمى‏ماند انتخاب كن و وسيله‏اى براى سفرت آماده كن و چشم به جرقّه‏هاى برق نجات بدوز و بار سفر را بر پشت مركبها محكم ببند . » ادحض : خبر براى مبتداى محذوف ( انسان ) است يعنى : آدمى وقتى كه در روز رستاخيز مورد سؤال واقع مى‏شود كه : چه چيز تو را به خدايت مغرور كرد ، مخاطى است كه پاسخ درستى ندارد بلكه دليلش براى فرار از مسووليت باطلترين دليلها و عذرش بيجاترين عذرهاست . منظور از اين كه اين شخص در دنيا براى جاهل نگهداشتن نفس خود اصرار و مبالغه داشته ، آن است كه آن را در پيروى خواسته‏هاى خودش آزاد [ 142 ] گذاشته و به اصلاح آن نپرداخته ، بلكه وى را به حال خود واگذار كرده كه هر كار بخواهد انجام دهد . كلمه‏هاى سه‏گانه : ( حجة ، معذرة ، و جهالة ) تميز و منصوب هستند . يا ايها الانسان . . . بهلكة نفسك . . . ، امام ( ع ) در ذيل اين عبارت انسان مغرور را مورد خطاب قرار داده و در مورد جرأتش بر گناه و عواملى كه باعث مغرور شدن او به پروردگارش شده و مايه غفلت وى از سختى عقوبت و كيفر اخروى شده است ، او را با چند جمله استفهامى كه حاكى از توبيخ و سرزنش است مورد سؤال و پرسش قرار داده و راجع به امورى از او سؤال مى‏كند كه سبب دلبستگى او به هلاكت نفس خود شده و از آن رو آن را به معاصى و گناهان آلوده كرده است ، و نيز در مورد بهبود يافتن وى از درد نادانى ، و بيداريش از خواب غفلت و ترحم كردن بر خود چنان كه به ديگران رحم مى‏كند از او سؤال فرموده است . فرقى كه در محتواى اين چند پرسش وجود دارد آن است كه در سه مورد نخست : ( جرأت بر گناه ، مغرور شدن به پروردگار ، و دلبستگى به هلاكت نفس ) از باب تجاهل عارف ، سؤال مى‏كند كه ، علّت اين اعمال ناپسند چه بوده است ، در حالى كه مقصود از سه پرسش آخر آن است كه انسان تصديق و اعتراف كند كه به چنين حالتى گرفتار است . در خصوص جمله « ما آنسك » احتمال ديگرى هست كه به معناى تعجب باشد و نه ، استفهام و سؤال ، اى انسان چه قدر علاقه به هلاكت نفس خود دارى فربّما ترى الضاحى . . . رحمة له ، حضرت ، پس از آن كه صفات ناپسند انسان مغرور و گنهكار را با چند جمله پرسشى به او تذكر داد و بالاخره به [ 143 ] منظور بيدارى و نجات او فرمود : بايد چنان كه به ديگران رحم مى‏كنى به خود نيز رحم كنى ، با جمله بالا كه در حقيقت صغراى قياس و شكل اول منطق است براى اثبات فرمايش خود ، دليل آورده است و طريقه تشكيل اين استدلال چنين است : مقدمه اول ( صغرى ) : تو كه هر گاه كسى را در مقابل خورشيد و آفتاب سوزان ، ناراحت مى‏بينى به حال او رحمتت مى‏آيد و با هر وسيله‏اى كه مى‏توانى بر او سايه مى‏افكنى و يا اگر گرفتار دردى را مشاهده كنى ، از روى ترحم بر او مى‏گريى ، مقدمه دوم ( كبرى ) : و هر كس چنين رقّت قلب و دلسوزى بر حال ديگران داشته باشد ، شايسته‏تر آن است كه بر خويشتن رحم كند و نفس خود را از گرفتاريها نجات دهد ، و نتيجه دو مقدمه چنين است : پس براى تو شايسته‏تر است كه بر نفس خود از دردهايى كه گرفتار آن است رحم كنى . فما صبّرك . . . الانفس عليك ، در اين عبارت حضرت از صبر و تحمل انسان مغرور ، در مقابل درد گناه و مصيبتهايى كه در پى آن بر او وارد مى‏شود و خوددارى كردن وى از گريه بر حال خويش كه عزيزترين چيز در نزد اوست ، پرسش فرموده و با اين پرسش او را مورد ملامت و سرزنش قرار داده است ، و با احتجاج و استدلالى كه در عبارت پيش بيان شد چنين سؤال توبيخى هم بسيار مناسب است . در جمله : كيف لا يوقظك . . . سطواته ، به منظور بيدار شدن انسان از خواب غفلت كه به دليل توجه نكردن به عظمت خداوند او را فرا گرفته است ، هشدار مى‏دهد ، و بعضى از عوامل بيدارى را كه ترس از آمدن بلا در دل شب است يادآورى مى‏فرمايد ، همچنان كه قرآن آن را مورد توجه قرار داده و مى‏فرمايد : « اَفَأَمِنَ أهْلُ الْقُرى‏ أنْ يأتِيَهُمْ بَأسُنا بَياتاً وَ هُمْ نائِمُونَ [ 2 ] . » [ 2 ] سوره اعراف ( 7 ) ، آيه ( 96 ) ، يعنى : آيا اهل آن ديار ( كه به گناه مشغولند ) از آن ايمنند كه شبانگاه در خواب باشند و عذاب ما آنها را فرا گيرد . [ 144 ] مدارج سطواته : راههاى خشم و غضب خدا يعنى گناهها و كارهاى خلاف كه سبب قهر و غضب او مى‏شود و منظور از تورّطت واقع شدن در دره‏هاى هولناك معصيت است كه موجب هلاكت در آخرت مى‏باشد فتداو . . . بيقظة ، امام ( ع ) پس از بيان حال شخص گنهكار و غافل و مغرور ، به او هشدار مى‏دهد كه اى انسان بكوش و هر چه زودتر اين بيماريهاى قلبى و خواب غفلتى را كه در پى سستى و بى‏اعتنايى به خدا و ياد او پيدا شده با تصميم راسخ بر اطاعت فرمان و مداومت ذكر او معالجه و درمان كن . و تمثّل . . . يصرفها عنك ، حضرت در اين جمله‏ها نعمتهاى فراوان خداوند را كه به انسان عطا فرموده و او در عوض به جاى شكر و سپاس با گناه و معصيت كفران نعمت كرده است بازگو مى‏فرمايد ، تا مگر آدمى به خود آيد و به ياد خدا افتد . به انسان دستور مى‏دهد كه در ذهنش تصور كند آن موقعى را كه او در حال رو گرداندن از خدا و فرو رفتن در معصيت است ولى خداى كريم با انواع نعمتها به او رو آورده و با كلام خود از زبان پيامبرانش او را دعوت به عفو مى‏كند و به فضل و رحمت خود آهنگ او مى‏كند و او را تحت پوشش و حمايت خويش قرار مى‏دهد ، و با آن كه آدمى اين همه نعمتهاى فراوان را با نافرمانى و معاصى الهى ناسپاسى مى‏كند اما پروردگار متعال فضل و رحمتش را از او قطع نكرده و حتى او را يك چشم بر هم زدن از لطفش خالى نگذاشته است ، بطورى كه هر لحظه يا نعمتى به او عطا مى‏كند ، يا بديش را مى‏پوشاند و يا بلا و گرفتاريى را از وى بر طرف مى‏سازد . پس امام ( ع ) با اين هشدار بهترين آگاهى را به انسان داده است ، زيرا حضور اين نعمتها در ذهن او ، در حالتى كه وى رو به گناه و معصيت آورده است بهترين چيزى است كه او را به خدايش علاقه‏مند مى‏كند ، دليل اين كه فرموده : تمثّل ( تصور كن ) آن است كه ، خود روى آوردن خدا بر بنده در ذهن نيست بلكه مفهوم و تصوير آن در ذهن موجود است . [ 145 ] كلمه « يدعوه » و « واو » در « وانت » از نظر نحوى حالند ، و خلاصه و نتيجه معناى عبارتهاى گذشته اين است كه اى انسان وقتى كه در حال پشت كردن به خدا هستى و به گناه و معصيت رو آورده‏اى و در عين حال اين چنين مستغرق در نعمتهاى او مى‏باشى ، پس اگر در حال اطاعت و عبادت او بوده و حسن ظن به وى داشته باشى به طريق اولى و بهتر و بيشتر مشمول فضل و رحمت ذات اقدس او خواهى بود . و ايم اللَّه . . . الاعمال ، در اين قسمت امام ( ع ) براى بيدارى انسان كه نفس خود را در برابر نافرمانيها و گناهان ملامت كرده و از مخالفت فرمان الهى باز دارد ، با يك برهان كه از شكل اوّل تشكيل شده [ 3 ] ، استدلال فرموده است كه خلاصه آن چنين است : اگر انسان به رفيقى كه در قدرت و مقام همانند اوست بدى و كم خدمتى كند ، از شرم و حيا بر خود لازم مى‏داند كه نفسش را به دليل سوء رفتار و بد كرداريش مورد ملامت و سرزنش قرار دهد ، پس در صورتى كه در برابر ولى نعمتى قرار دارد كه هر لحظه زير باران رحمت او و مشمول عنايات وى مى‏باشد ، به طريق اولى بايد نفس خود را در برابر گناهان و تقصيراتش سرزنش كرده و از عصيان بازش دارد . و حقا اقول : ما الدنيا غرّتك و لكن بها اغتررت ، معمولا اگر به كسى گفته شود كه چرا دنيا را هدف قرار داده و از خدا و معنويات بدور افتاده‏اى ، خود را بر حق مى‏داند و خيال مى‏كند كه در حقيقت دنيا گناهكار است ، به دليل اين كه او را به خود متوجه كرده و فريبش داده است ، و از اين رو در پاسخ مى‏گويد : دنيا [ 3 ] قياس از شكل اول در اين عبارت چنين است ، صغرى : اگر فرض شود كه مولاى صاحب نعمت تو همانند تو باشد و نسبت به او كوتاهى و تقصير كنى ، خود نخستين داورى هستى كه بر عليه خودت حكم مى‏كنى . كبرى : و هر كس در مقابل ولى نعمت مثل خود چنين باشد لازم است در برابر ولى نعمتى كه آفريننده و مالك اوست به طريق اولى حكم به تقصير و خطا ، صادر كند . نتيجه : پس بر تو اى انسان لازم است كه نسبت به خطاهايت از ولى نعمت خويش در صورتى كه آفريننده و مالك تو هم باشد پوزش بخواهى . ( ويراستار ) . [ 146 ] مرا مغرور كرده است و اساسا دنيا فريبكار و گول زننده است . قرآن نيز به اين مناسبت مى‏فرمايد : « و غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنيا [ 4 ] . . . » و چون ممكن است در آخرت هم موقعى كه به انسان گناهكار گفته شود كه چه چيز باعث غرور تو شد كه اين همه گناه مرتكب شدى ؟ بگويد : دنيا مرا گول زد كه چنين به دام معصيت افتادم ، بدين علت حضرت در اين جمله ، آن جواب احتمالى را پاسخى مستدّل فرموده است ، كه بطور تحقيق ، دنيا گول زننده و گمراه كننده نيست ، بلكه اين تو هستى كه مغرور زرق و برق دنيا شده‏اى . اين سخن امام به دو دليل اثبات مى‏شود : نخست اين كه فريب دادن و گول زدن از لوازم خردمند بودن و عقل داشتن است ، و حال آن كه دنيا داراى عقل و درك نيست و ديگر آن كه بطور كلى دنيا براى آن آفريده نشده است كه گمراه كننده و مايه فريب باشد بلكه هدف از آفرينش آن عنايت و لطف خدا بر انسان است كه در اين جا آفريده شده و زندگى مى‏كند ، با اين دو دليل به عنوان حقيقت نمى‏شود نسبت فريبكارى و گول زدن را به دنيا داد ، اما به دليل آن كه دنيا ، داراى ظاهرى است كه ممكن است بعضى فريب خورده و به آن دل خوش كنند ، بطور مجازى مى‏شود كه آن را مايه غرور و گول خوردن دانست و به اين علت حضرت در آخر جمله فرموده است ، تو خود مقصّرى كه به دنيا مغرور شده‏اى . و لقد كاشفتك العظات ، امام ( ع ) در اين جمله براى تقرير مطلب قبلى كه دنيا فريبكار نيست مى‏فرمايد علاوه بر آن كه فريبكار نيست نصيحت كننده و پند دهنده است زيرا فراز و نشيبهايى كه در آن وجود پيدا مى‏كند كه يكى به لحظه‏اى از حضيض ذلت به اوج قدرت مى‏رسد و ديگرى در عين شادى به آنى گرفتار غم و اندوه مى‏شود ، اينها همه به انسان درس عبرت مى‏دهد و آدمى را [ 4 ] سوره اعراف ( 7 ) قسمتى از آيه ( 50 ) ، يعنى : زندگى دنيا آنان را به خود مغرور كرده است . [ 147 ] هدايت مى‏كند و چون اساس و پايه دنيا بر دگرگونى و تغيير است ، پس با آنچه كه در مورد تو نيز انجام مى‏دهد ظلمى به تو نكرده است . و لهى بما تعدك تغرّك ، پس از بيان اين كه دنيا نصيحت كننده است ، در اين قسمت پندآموزى آن را مورد تاكيد قرار داده و انسان را بيشتر هشدار مى‏دهد ، لفظ « وعد » را كه از جمله « تعدك » استفاده مى‏شود در اين جا استعاره آورده است به آن دليل كه تغيير و دگرگونيهاى دنيا انسان را متوجه مى‏كند كه بايد منتظر برخى مصائب و بلاها باشد ، چنان كه بطور معمول وعده دادن اين معنى را مى‏رساند كه آنچه سائل طلب كرده به او خواهد رسيد ، اين كه در اين عبارت ، عوض استفاده از كلمه وعيد كه حاكى از آينده ناپسند است از « وعد » استفاده شده است كه آينده خوشى را مى‏رساند ، از باب مجاز است كه اسم يكى از دو ضدّ را بر ديگرى اطلاق فرموده است چنان كه در بعضى موارد به بدى ، پاداش مى‏گويند [ 5 ] ، و نيز ، صدق و وفا را بطور استعاره به دنيا نسبت داده است ، به سبب آن كه آن را تشبيه به شخص راستگو و با وفايى كرده كه حتما به آنچه وعده داده عمل خواهد كرد ، و در جمله‏هاى « اصدق و اوفى » و جمله‏هاى بعد از آن « من ان تلذبك او تغرّك » ، لفّ و نشر مرتب [ 6 ] و تقابل ميان دو نقيض به كار رفته است يعنى نخست در لفظ : صدق و وفا و سپس نقيض آنها را بطور مرتب ، نه پراكنده ذكر فرموده است زيرا نقيض راستگويى ، دروغ و نقيض وفادارى گول زدن و فريبكارى است . [ 5 ] ممكن است براى تفأل باشد ، چنان كه مار گزيده را سليم مى‏گويند ( مترجم ) . [ 6 ] لف و نشر ، دو قسم است : 1 لف و نشر مرتب چنان كه در متن آمده است ، آن است كه دو لفظ بياورند و پس از آن دو معنى ذكر كنند كه معناى اول مربوط به لفظ اول باشد و معناى دوم به لفظ دوم 2 لف و نشر مشوّش : آن است كه دو لفظ بياورند و بعد از آن دو معنى ذكر كنند به گونه‏اى كه معناى دوم مربوط به لفظ اول و معناى اوّل به لفظ دوم باشد . شعر : لف و نشر مرتب آن را دان كه دو لفظ آورند و دو معنى لفظ اول به معنى اول ، لفظ ثانى به معنى ثانى لفّ و نشر مشوّش آن را دان كه دو لفظ آورند و دو معنى ، لفظ ثانى به معنى اول ، لفظ اول به معنى ثانى . ( ويراستار ) [ 148 ] و لربّ . . . مكذّب ، در اين جمله بعضى چيزها را كه پى آمد غفلت انسان از مواعظ و نصايح دنياست بيان فرموده است كه يكى متهم كردن آن ، در خيرخواهيها و نصيحتهايش مى‏باشد و ديگرى دروغ شمردن خبرهاى راست آن است يعنى به دگرگونيهاى گذشته دنيا كه موجب عبرت است و مكافاتهايى كه يقين به وقوع آن در آينده دارد ، بى‏اعتنا و بدون توجه است . اين جا جهت مبالغه و از باب مجاز مقدمه را ذكر و نتيجه را اراده فرموده است زيرا غايت و نتيجه تهمت زدن و تكذيب كردن هر چيز بى‏اعتنايى به شخص متهم و دروغگو و اعراض از آن مى‏باشد . و لئن تعرّفتها . . . الشحيح بك ، امام ( ع ) به دليل اين كه انسان را به راستگويى دنيا و خيرخواهيش متوجّه كند تا آن كه به نصايح آن گوش كند و وى را به گمراهى متهم نسازد ، با يك قضيه شرطيه آن را چنين بيان فرموده است : اگر حال دنيا و خيرخواهى‏ها و گرفتاريهاى آن را درست بيانديشى از منزلها و خرابه‏هايى كه از ساكنانش خالى مانده و از امتهاى پيشين و قرنهاى گذشته بوده‏اند و تمام آنها پندهاى خير خواهانه و عبرتهاى صادقانه است دنيا را همانند دوستى مهربان و ناصحى دلسوز خواهى يافت ، شباهت دنيا به دوستى مهربان از آن نظر است كه ياد آورنده خوبى است و به تو پند مى‏رساند و از آن عبرت مى‏گيرى چنان كه عمل هر خيرخواه مهربانى همين است . و لنعم . . . محلاّ ، در اين عبارت دنيا را بطور مشروط ستوده و مى‏فرمايد اگر از دنيا چنان كه خواست خداست استفاده شود يعنى مورد توجه و اعتنا شود اما نه چنان به آن دل خوش كرده كه وى را منزل و جايگاه ابدى قرار دهى ، جايگاهى نيكوست . نعم فعل مدح و اسم [ 7 ] آن ، دار من لم يرض و مخصوص به [ 7 ] منظور از اسم ، بايد فاعل باشد چون نعم كه فعل مدح است فاعل دارد نه اسم و همچنين در عبارات بعدى . ( مترجم ) [ 149 ] مدح دنياست و دو كلمه دارا و محلا تميز و قائم مقام اسم جنسى هستند كه اسم نعم بوده و حذف شده است . اين جا دو مسأله قابل ذكر است : 1 معمولا اسم جنسى كه اسم فعلهاى نعم و بئس باشد به اسمى اضافه مى‏شود كه داراى ال باشد مثل : نعم صاحب القوم ولى در اين عبارت به چيزى اضافه شده است كه ال ندارد و اين مطلب در شعر نظير هم دارد : فنعم صاحب قوم لا سلاح لهم . 2 اين كه در اين عبارت با ذكر اسم جنس ( دار ) دارا را هم كه نكره و بدل از آن است آورده و اين هم در شعر نظير دارد : فنعم الدّار دار أبيك دارا ، و دليل اين كه دار را به جمله من لم يرض بها ، و محلّ را . به من لم يوطنها اضافه كرده اين است كه هر كس از دنيا خشنود نباشد و آن را موطن اصلى خود قرار ندهد از عبرتهاى آن پند مى‏گيرد و تقوا را توشه خود مى‏گيرد و همان پرهيزكارانند كه به وسيله تقوا خوشبخت شده‏اند ، احتمال مى‏رود كه دارا و محلاّ منصوب باشند بنابراين كه براى لم يرض بها و لم يوطّنها تميز باشند . و انّ السعداء بالدنيا غدا هم الهاربون منها اليوم ، در اين جمله امام ( ع ) كسانى از اهل دنيا را كه از سعادتمندان در آخرتند معرفى مى‏فرمايد كه با اعراض از دنيا و درس گرفتن از ويژگيهاى وى آن را سبب كسب كمالات اخروى و خوشبختى آن جهان قرار داده‏اند ، تعبير به هرب كه به معناى گريختن است كنايه از دورى كردن كامل از لذتهاى دنيا مى‏باشد ، بديهى است وقتى انسان جز به اندازه ضرورت دلبستگى و علاقه‏اى به دنيا نداشته باشد و در عين حال از آن درس آموخته و دگرگونيها و فراز و نشيبهاى آن را به وسيله ارتقاى به درجات آخرت قرار دهد بهترين سعادت را كسب كرده است درباره اين كه فقط بايد به اندازه ضرورت از دنيا استفاده كرد . سرور پيامبران حضرت رسول اكرم ( ص ) مى‏فرمايد : « مرا به دنيا چه كار ، من در دنيا همانند سواره‏اى هستم كه [ 150 ] روز بسيار گرم تابستانى گذارش به درختى مى‏افتد ، از مركبش پياده شده ساعتى در سايه آن به استراحت پرداخته و سپس ، آن را ترك مى‏گويد و به راه خود ادامه مى‏دهد . [ 8 ] » رجفت اين عبارت اشاره به روز قيامت است . كه از كلمه غدا يعنى فردا فهميده مى‏شود . چنان كه در قرآن چنين اشاره شده است : « يَومَ تَرْجُفُ الرّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرّادِفَة [ 9 ] . » مفسران گفته‏اند كه منظور از راجفه دميدن نخستين در صور است و آن فرياد عظيمى است كه مانند رعد باعث اضطراب و تحيّر شده و مردم را بهت زده و بيهوش مى‏كند و نيز مى‏فرمايد : تَتْبَعُها الرّادِفَةُ [ 10 ] كه مرحله دوم دميدن در صور است . منظور از حلائل القيامه ، گرفتاريهاى اندوهبار و بزرگ رستاخيز است . و لحق بكل منسك اهله ، هر كسى در آن روز ( قيامت ) به مقصود و معبود و مقتداى خود كه در دنيا مورد توجهش بوده مى‏پيوندد چنان كه رسول اكرم فرموده است : « آدمى در قيامت با دوست خود محشور مى‏شود و اگر سنگى را دوست بدارد البته با همان محشور مى‏شود [ 11 ] . » فلم يجز . . . بحقّه ، امام ( ع ) در اين جمله‏ها كمال دادگرى خداوند را در پهنه رستاخيز بيان مى‏فرمايد كه در آن روز تمام حركتها حتى حركت يك چشم بر هم زدن در فضا و يا صداى قدمى آهسته در زمين واقع نمى‏شود مگر اين كه در راستاى عدل الهى و بر طبق حق و حقيقت است و پس از بيان گستردگى [ 8 ] ما انا و الدنيا ؟ انّما مثلى فيها كمثل راكب سار فى يوم صايف ، فرفعت له شجره فنزل فى ظلها ساعته ثم راح و تركها . [ 9 ] سوره نازعات ( 79 ) آيه ( 6 ) ، يعنى : روزى كه ( نفخه صور الهى ) جهان را بلرزاند ، در پى آن ، نفخه صور ديگرى در آيد . [ 10 ] سوره نازعات ( 79 ) آيه ( 6 ) ، يعنى : روزى كه ( نفخه صور الهى ) جهان را بلرزاند ، در پى آن ، نفخه صور ديگرى در آيد . [ 11 ] يحشر المرء مع من احبّ ، و لو احبّ احدكم حجرا لحشر معه . [ 151 ] عدل الهى در جهان آخرت به منظور اين كه شنونده را بر آن دارد كه اعمال خود را بر طبق حق و عدل قرار دهد ، و در رفتارش روش پيامبران و اولياى خدا را سر مشق قرار دهد تا در قيامت سند زنده و دليل روشنى داشته باشد به اين مطلب توجه داده است كه در رستاخيز و روز حساب بسيارى از پاسخها و استدلالها باطل و عذرهاى فراوانى ناموجّه و مردود است و اين كه پس از بيان حال سعادتمندان در آخرت و معرفى آنان كه به دنيا بى‏اعتنا و از آن گريزان بوده‏اند به ذكر صحنه‏هاى وحشتزاى آخرت پرداخته به اين سبب است كه شنونده را وادار كند تا براى رسيدن به سعادتى جاويدان به آنان اقتدا كند ، به دنيا بى‏اعتنا باشد و به آن دل خوش نكند و در پايان انسان را راهنمايى مى‏كند تا در اعمالش روش نيكو در پيش گيرد كه در قيامت عذرش پذيرفته و دليلش قانع كننده باشد و براى اين كار دستور جامع بيان فرموده است : 1 شايسته‏ترين و معقولترين كارها را برگزيند و انجام دهد 2 تشريفات دنيا و كالاهاى آن نابود شدنى است پس بايد كمالات اخروى را برگزيند كه باقى و جاويدان است و مكرّرا چگونگى اين برگزيدن را توضيح داده‏ايم . 3 خود را آماده سفر به سوى خداوند كند و اين امر ، جز با رياضتى كه از عبادت و زهد و بى‏اعتنايى به دنيا بر مى‏خيزد ، امكان‏پذير نيست . 4 اين كه به درخشش نجات بنگرد يعنى پس از زهد حقيقى و عبادت واقعى كه نفس سركش امّاره را درهم مى‏شكند وجهه معنوى و انديشه خويش را به خداوند متوجه كند تا درخشندگيهاى نور الهى را حسّ كرده و بارقه‏هاى اميد نجات را مشاهده كند و درهاى سلامت را بر روى خود باز ببيند ، چنان كه در دو فصل قبل در خطبه 211 صفحه 54 به اين معنى اشاره فرموده است : و تدافعته الابواب الى باب السلامه درباره سالكى كه راههاى رياضت در بهشت را [ 152 ] بر رويش مى‏گشايد . 5 و نيز به او دستور مى‏دهد كه بار خود را محكم بر پشت مركبها ببندد ، يعنى در پيمودن راه خدا و عمل كردن براى خشنودى او كوشش فراوان كند ، لفظ مطايا كه به معناى مركبها و وسايل سوارى است براى ابزارها و وسايل كار ، و لفظ ارحال [ 12 ] را كه به معناى بار بستن است براى انجام دادن و به كار بستن وسايل كار استعاره فرموده است . [ 12 ] ظاهرا لفظ إرحال كه در عبارت شارح آمده بايد غلط باشد چون عبارت خطبه و ارحل ، ثلاثى مجرد است نه از باب افعال . ( مترجم )