و من كلام له ع

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 212 ] 225 گفتار آن حضرت درباره سبب اختلاف مردم در صورتها و اخلاق : إِنَّمَا فَرَّقَ بَيْنَهُمْ مَبَادِئُ طِينِهِمْ وَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِلْقَةً مِنْ سَبَخِ أَرْضٍ وَ عَذْبِهَا وَ حَزْنِ تُرْبَةٍ وَ سَهْلِهَا فَهُمْ عَلَى حَسَبِ قُرْبِ أَرْضِهِمْ يَتَقَارَبُونَ وَ عَلَى قَدْرِ اِخْتِلاَفِهَا يَتَفَاوَتُونَ فَتَامُّ اَلرُّوَاءِ نَاقِصُ اَلْعَقْلِ وَ مَادُّ اَلْقَامَةِ قَصِيرُ اَلْهِمَّةِ وَ زَاكِي اَلْعَمَلِ قَبِيحُ اَلْمَنْظَرِ وَ قَرِيبُ اَلْقَعْرِ بَعِيدُ اَلسَّبْرِ وَ مَعْرُوفُ اَلضَّرِيبَةِ مُنْكَرُ اَلْجَلِيبَةِ وَ تَائِهُ اَلْقَلْبِ مُتَفَرِّقُ اَللُّبِّ وَ طَلِيقُ اَللِّسَانِ حَدِيدُ اَلْجَنَانِ ابو محمد كه مشهور به ذعلب يمانى است و احمد و عبد اللَّه و مالك از رجال شيعه و محدّثان بوده‏اند . فلقه : پاره و قسمتى از چيزى . رواء : چهره زيبا . سبرت الرجل اسبره : باطن و حقيقت او را آزمودم . ضريبه : خوى و طبيعت . جليبه : چيزى كه آدمى با زحمت و بطور ناخواسته آن را انجام مى‏دهد . ابو محمد يمنى از احمد بن قتيبه و او از عبد اللَّه بن يزيد نقل كرده كه مالك بن دحيه گفت : خدمت امير مؤمنان بوديم كه سخن از تفاوتهاى موجود [ 213 ] ميان انسانها به وقوع پيوست . حضرت فرمود : « آنچه باعث تفاوت آنان شده از سرشت و خمير مايه آغازين ايشان نشأت گرفته است ، زيرا ماده اصلى آنها از قسمتهاى شور و شيرين و سخت و سست زمين تركيب يافته و بر حسب نزديك بودن خاكشان با هم نزديك و به مقدار فاصله آن با يكديگر متفاوتند از اين رو گاهى زيبا رويان كم خرد و بلند قامتان كم همت و پاكيزه كرداران بد منظر و كوتاه قدان دورانديش و پاك نهادان بد ظاهر و آنان كه عقلشان حيران است ، انديشه‏هايشان پراكنده است و سخن پردازان دلهايى نيرومند دارند . » در اين سخنان حضرت به موضوعى اشاره فرموده است كه عنصر اصلى اختلاف و تفاوت صورى و اخلاقى انسانهاست . انّما فرّق بينهم . . . يتفاوتون ، واژه طينهم ، در سخن امام ( ع ) اشاره به آن خاك و گلى است كه خمير مايه وجود آدمى بوده است چنان كه در خطبه اوّل كتاب نيز به اين معنى اشاره فرموده است : سپس خداوند سبحان از قسمتهاى سخت و نرم و مستعدّ شيرين و شوره‏زار زمين مقدارى خاك گرد آورد ، و آن را جامد كرد تا محكم شد و استوار ساخت تا چنان خشك شد كه هر گاه باد بر آن مى‏وزيد صدايى از آن برمى‏خاست ، شرح مطلب آن است كه مشابهت صورى و اخلاقى انسانها تابع همانندى طينت اصلى آنان و اختلاف و تفاوتشان نيز بستگى به تفاوت و نزديكى و دورى مقدمات و عناصر اوليه وجود ايشان دارد ، برخى از شارحان گفته‏اند : اضافه مبادى به كلمه طين به معناى لام است . يعنى مقدماتى كه براى تشكيل گل وجود آنان آماده شده است ، و منظور از طينهم حالات تركيبى است كه در مسير خلقت براى آدمى پيدا شده است از قبيل نطفه و مواد پيش از آن و علقه و مضغه و استخوان كه حالات پس از آن است و [ 214 ] نيز شامل طبيعت و مزاج اوست كه پذيرنده نفس و تدبير كننده وجود وى مى‏باشد و همچنان كه گفته‏اند : مبادى جوهره وجود انسان كه از آن تعبير به زمين شوره‏زار و گوارا و نرم و سفت شده ، كنايه از قوا و طبيعتهاى گوناگونى است كه براى صاحبان طبيعت وجود داشته ، مثل نيروى رشد گياهى و تغذيه و سپس تشكيل نطفه و حالات پس از آن ، موجودى كه از قسمتهاى گوناگون زمين تركيب يافته داراى اجزاى فعّالى است كه با تأثير و تأثر خود استعدادهاى گوناگون به وجود مى‏آورند و خود مقدمات تشكيل مزاج و صاحب مزاج مى‏شوند ، به عبارت ديگر : به دليل اين كه شورى و شيرينى و نرمى و درشتى ، صفات عارض بر موادّى مى‏باشند كه مبادى طبيعت اصلى و عنصر حقيقى انسان را تشكيل مى‏دهند ، در اختلاف استعدادهاى گوناگون اين طبيعت و بقيه طبايع و مزاجهاى تركيب يافته از آن مؤثر مى‏باشند و اين اختلاف در استعداد براى پذيرش مزاجها شده و باز اختلاف مزاجها ، جهت پذيرش اخلاق و صورتهاى ظاهر نيز باعث اختلاف در چهره‏هاى ظاهرى و خويها كه حالات معنوى است مى‏باشد ، از اين باب ناچار علت تفاوت انسانها در صورتها و اخلاقيّات نيز همان اختلاف در مبادى و مقدمات طينت اصلى و جوهره اوّلى اوست كه خاك و زمين باشد ، و در شرح خطبه اوّل دليل اين كه چرا حضرت تركيب از اجزاء را به برخى از عناصر و موادّ اوليه اختصاص داده بيان كرديم . احتمال ديگرى كه در معناى سخن امام داده مى‏شود آن است كه اشاره به طبيعتهاى اجزاى زمين باشد كه باعث اعتدال مزاجهاى مختلف انسانها مى‏شود و اطباى قديم عناصر چهارگانه را ريشه آنها مى‏دانستند . به اين طريق كه سبخ اشاره به گرم خشك و عذب به گرم‏تر و سهل به سردتر و حزن به سرد خشك باشد ، و سخن پيامبر اكرم ( ص ) را نيز به همين معنا حمل كرده‏اند كه [ 215 ] مى‏فرمايد وقتى كه خداوند سبحان خواست آدم را بيافريند امر فرمود كه از هر جا از زمين قطعه‏اى برداشته شود ، از اين رو بنى آدم بر حسب مقدار مادّه‏اى كه از آن آفريده شده‏اند به حالات و كيفيات مختلف سرخ و سفيد ، نرم و درشت و مطبوع و نامطبوع درآمدند ، بنابراين سخن رسول خدا : قبضة من كل ارض ، اشاره به عناصرى است كه در زمين وجود دارد ، و اختلاف به سرخى و سفيدى اشاره به اخلاقيات آنان و اختلاف به نرمى و درشتى و مطبوع و نامطبوع ، اشاره به مختلف بودن خواصّ و استعدادهايى است كه در راستاى خلقت پيش از پيدايش مزاج در موجودات مادّى وجود دارد ، بنابراين معناى اين كلام امام : فهم على حسب قرب ارضهم يتقاربون ، آن است كه هر اندازه مادّه اصلى وجودى انسانها در استعدادهايشان با همديگر تشابه و نزديكى داشته‏اند ، در چهره‏هاى ظاهرى و ويژگيهاى اخلاقى نيز هماهنگ و متشابه مى‏باشند و به هر مقدار كه اين تشابه وجود نداشته باشد با هم تضاد و اختلاف خواهند داشت و اين تفسير و توجيه در سخن امام و نيز كلام پيامبر امرى است لازم ، زيرا اگر كه فقط به ظاهر آن اكتفا شود اقتضا خواهد كرد كه ماده اصلى آفرينش آدمى تنها خاك باشد با اين كه مى‏دانيم منظور عموم عناصرى است كه در زمين يافت مى‏شود و اين كه در سخن حضرت امير ( ع ) تنها خاك و گل نام برده شده از باب اكثر و اغلب است نه تعيين و تخصيص . فتأمّ الرّواء . . . ، امام ( ع ) از اين عبارت تا آخر خطبه صفات گوناگون انسانها را بطور تفصيل بيان فرموده است كه مجموعا شامل هفت صفت و هر كدام از آنها مركب از دو ويژگى مى‏باشد ، و در ابتدا پنج قسم را كه خصوصيت ظاهرى با ويژگى معنوى و يا چنان كه در بعضى از آنهاست دو ويژگى اخلاقى آن با هم اختلاف دارد ، ذكر كرده و در آخر به دو صفت پرداخته است كه در هر كدام از آنها دو جهت : ظاهر و باطنش با هم متناسب و موافق مى‏باشد : [ 216 ] 1 نخستين صفتى كه ويژگى ظاهر آن با جنبه باطنش تناسب ندارد آنجاست كه مزاج و استعداد مزاجيش پذيراى صورت كامل و چهره زيباست اما ويژگى معنويش نقص عقل و بى‏خردى است و از اين لحاظ متصف به صفت كودنى و نادانى است و اين صفت جزء صفات رذيله به حساب مى‏آيد . 2 برخى انسانها يافت مى‏شوند كه داراى قامتى بلند و رسا مى‏باشند ولى از نظر ويژگى باطنى كم همت و ترسو هستند كه از صفات ناپسند شمرده مى‏شود ، اين دو صفت كه تا كنون شمرده شد از يك جهت با هم شريك و از ديگر سوى متفاوتند . 3 سومين صفتى كه شقّ ظاهريش با استعداد باطنى وى نامناسب است ، اين است كه صورت ظاهر شخص ، زشت باشد ولى جنبه معنوى آن كه از اعتدال مزاجى ذهن وى سرچشمه مى‏گيرد ، پاكى و انجام دادن كارهاى نيكوست . 4 صفت چهارم را به جمله قريب القعر بعيد السّير ، تعبير فرموده است ، يعنى : كوتاه قامتى كه با دورانديشى باطنيش ، بر اسرار و رموز دقيق آگاهى دارد ، چنان كه پيداست ، اين دو صفت نيز از نظر ويژگى ظاهر و جنبه باطن با هم متفاوتند ، يعنى شماره سوم و چهارم . 5 معروف الضريبة منكر الجليبه ، اين ويژگى چنان است كه شخصى در حقيقت متصف به صفتى است و به آن شهرت دارد اما به جهاتى ضدّ آن را بر خود مى‏بندد و چون اين تظاهرى بر خلاف واقع است ، اين ويژگى ناشناخته از او بعيد به نظر مى‏آيد و معلوم مى‏شود كه او اهل اين ويژگى نيست مثل اين كه از نظر استعداد و خوى باطنى و شهرت و معروفيت ، ترسو باشد ولى شجاعت و دليرى را به خود ببندد و يا شخص بخيلى خود را سخىّ و بخشنده نشان دهد ، [ 217 ] پيداست كه دو خصوصيت ادعايى و غير حقيقى در او عجيب به نظر مى‏آيد . اين بود پنج قسم از صفاتى كه حضرت براى آدميان بر شمرد ، و در ميان اين ويژگيهاى پنجگانه ، قسم اول و سوم كمتر تحقّق مى‏يابد ، زيرا در اغلب موارد ، از كسى كه داراى چهره زيبا و آفرينش معتدل است انتظار مى‏رود كه با هوش و زيرك باشد و در كسى كه زشت رو و كريه المنظر است ، عكس آن . و حال آن كه آنچه درباره اين دو صفت بيان فرمود بر خلاف غالب است ، ولى شماره‏هاى دوّم و چهارم زياد پيدا مى‏شود و بر خلاف انتظار نيست به دليل اين كه غالبا بلند قامتها بى‏خردند كه لازمه آن سستى اراده و بى‏همّتى است و بر عكس از كوتاه قدها ، هوشيارى و حسن تدبير انتظار مى‏رود چنان كه وقتى از حكيمى پرسيدند كه چرا كوتاه قامتان زيرك و حاذقند ؟ جواب داد : به دليل آن كه قلبهاى آنان به مغزهايشان نزديك است ، يعنى چون قلب سرچشمه حرارت طبيعى است و عوارض نفسانى از قبيل تيز هوشى ، درك و شعور ، جرأت و جسارت ، حسن ظن ، درست انديشى ، اميدوارى ، نشاط ، اخلاق مردانگى ، تنبل نبودن و تحت تأثير هر چيزى واقع نشدن بالاخره تمام اينها نشانه حرارت غريزى و ضدّ اين ويژگيها دليل بر ، برودت و زيادى سردى مزاج و طبيعت مى‏باشد . بنابراين در اشخاصى كه قدشان كوتاه است نزديك بودن دل با مغز علّت زيادى حرارت در مغز و برترى آمادگى قواى نفسانى براى پيدايش اين عوارض مى‏شود ، و بر عكس در قد بلندها ، دورى قلب از مغز باعث نرسيدن حرارت به آن و آماده نبودن قوا براى پديدار شدن صفات مذكور است ، البته اين حرارت تنها سبب مادّى نيست بلكه ممكن است سبب ديگرى هم در كار باشد ولى مهمترين سبب است . صفت پنجم از ويژگيهاى پنجگانه نيز در بسيارى از اشخاص امكان تحقق دارد زيرا بيشتر نفوس طالب كمالند از باب مثال مى‏بينيم شخص بخيلى [ 218 ] را كه دوست دارد و مى‏خواهد كه از بخشندگان شمرده شود و به اين منظور خود را كريم و بخشنده نشان مى‏دهد و شخص ترسو دلش مى‏خواهد كه شجاع به حساب آيد و لذا شجاعت را به خود مى‏بندد . امام ( ع ) در بيان اين صفات صنعت مطابقه را رعايت فرموده است به اين طريق كه تامّ را در مقابل ناقص ، بلند قامت را در مقابل كوتاه قد ، ذكى را در مقابل قبيح ، نزديك را در مقابل دور ، و معروف را در مقابل منكر ذكر كرده است ، دو نوع ديگر از صفات هفتگانه مركب را در آخر آورده كه يكى از آنها : تائه القلب متفرق اللب ، دلش حيران و انديشه‏اش مشوّش است و آنها بى‏سوادان عوام مردمند كه دنبال هر آوازى مى‏روند و در ورطه نادانى و تفرقه سرگردان و در درياى هوا و هوس خود به سوى تمايلات دنيوى و خواسته‏هاى شيطانى متحيّرانه شناورند . صفت دوم : زبانى گويا و دلى قوى دارد ، زبان‏آور و هوشمند است اين دو صفت كه آخرين صفات مى‏باشند بر خلاف چند صفت اول ، جنبه ظاهر و باطنشان هماهنگ است و در هر كدام از دو همراه صنعت سجع متوازى رعايت شده است ، در اول قلب و لب و در دوم لسان و جنان را قرين هم آورده است . توفيق از خداوند است .