و من خطبة له ع بعد غارة الضحاك بن قيس صاحب معاوية على

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 105 ] 28 از خطبه‏هاى آن حضرت ( ع ) است أَيُّهَا اَلنَّاسُ اَلْمُجْتَمِعَةُ أَبْدَانُهُمْ اَلْمُخْتَلِفَةُ أَهْوَاؤُهُمْ كَلاَمُكُمْ يُوهِي اَلصُّمَّ اَلصِّلاَبَ وَ فِعْلُكُمْ يُطْمِعُ فِيكُمُ اَلْأَعْدَاءَ تَقُولُونَ فِي اَلْمَجَالِسِ كَيْتَ وَ كَيْتَ فَإِذَا جَاءَ اَلْقِتَالُ قُلْتُمْ حِيدِي حَيَادِ مَا عَزَّتْ دَعْوَةُ مَنْ دَعَاكُمْ وَ لاَ اِسْتَرَاحَ قَلْبُ مَنْ قَاسَاكُمْ أَعَالِيلُ بِأَضَالِيلَ دِفَاعَ ذِي اَلدَّيْنِ اَلْمَطُولِ لاَ يَمْنَعُ اَلضَّيْمَ اَلذَّلِيلُ وَ لاَ يُدْرَكُ اَلْحَقُّ إِلاَّ بِالْجِدِّ أَيَّ دَارٍ بَعْدَ دَارِكُمْ تَمْنَعُونَ وَ مَعَ أَيِّ إِمَامٍ بَعْدِي تُقَاتِلُونَ اَلْمَغْرُورُ وَ اَللَّهِ مَنْ غَرَرْتُمُوهُ وَ مَنْ فَازَ بِكُمْ فَقَدْ فَازَ وَ اَللَّهِ بِالسَّهْمِ اَلْأَخْيَبِ وَ مَنْ رَمَى بِكُمْ فَقَدْ رَمَى بِأَفْوَقَ نَاصِلٍ أَصْبَحْتُ وَ اَللَّهِ لاَ أُصَدِّقُ قَوْلَكُمْ وَ لاَ أَطْمَعُ فِي نَصْرِكُمْ وَ لاَ أُوعِدُ اَلْعَدُوَّ بِكُمْ مَا بَالُكُمْ مَا دَوَاؤُكُمْ مَا طِبُّكُمْ اَلْقَوْمُ رِجَالٌ أَمْثَالُكُمْ أَ قَوْلاً بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ غَفْلةً مِنْ غَيْرِ وَرَعٍ وَ طَمَعاً فِي غَيْرِ حَقٍّ اهواء : انديشه‏ها وهى : ناتوانى ، ضعف كيت و كيت : كنايه از گفتارها ، و به معنى چنين و چنان است . حاد عن الامر : از آن كار رو برگرداند ، سر باز زد . جوهرى در شرح معناى حيدى و حياد مى‏گويد اين سخن مانند گفته ديگر عرب است : فيحى فياح . چنان كه فياح مثل قطام اسم براى غارت كردن و چپاول است ، حياد نيز اسم است براى دورى گزيدن و كناره‏گيرى از چيزى ، بنابر اين معناى حياد چنين مى‏شود : اى جنگ از من دور شو . احتمال ديگر اين كه حياد اسم فعل باشد مثل « نزال » گويا فرمان دورى از جنگ دو [ 106 ] مرتبه با دو لفظ « حيدى ، حياد » صادر شده است . اعاليل : جمع اعلال ، و آن جمع علّه به معناى تعلّل ورزيدن ، به كارى اقدام نكردن به دليل بيمارى يا مانع ديگر است . اضاليل : جمع اضلال و آن جمع علّه است ضلّه اسمى است برگرفته از ضلال به معناى باطل و گمراهى . مطول : زياد امروز و فردا كردن وعده‏هاى زياد براى پرداخت دين ، دادن و وفا نكردن به وعده . جدّ : اجتهاد و كوشش ، تلاش . اخيب : نااميدى افوق : تيرى كه قسمت بالاى آن شكسته باشد . ناضل : تيرى كه به هدف نرسد . « اى مردمى كه بدنهايتان مجتمع و انديشه‏هايتان پراكنده است سخن شما در اغراق گويى و لاف و گزاف سنگهاى سخت را نرم مى‏كند امّا عملتان دشمنان را به طمع حمله مى‏اندازد به هنگام گرد آمدن در مجالس درباره جنگ چنين و چنان مى‏گوييد . امّا وقتى كه جنگ واقعى آغاز مى‏شود ، از پيكار فرار مى‏كنيد و « اى جنگ از ما دور شو » را بر زبان مى‏رانيد . بزرگوارى و پيروزى نيافت آن كه شما را به جنگ فرا خواند ، آسايش نديد قلب آن كه به شما دل خوش كرد . دلايل شما براى پيكار نكردن با دشمن ، گمراهى است ، مانند بدهكارى كه براى اداى دين خود امروز و فردا مى‏كند . شما نيز به دلايل بيهوده و واهى ، امروز و فردا مى‏كنيد و از رفتن به جنگ سر باز مى‏زنيد . شخص خوار و ذليل نمى‏تواند از ستمى كه بر او رفته است ، جلوگيرى كند ، حق جز با كوشش به دست نمى‏آيد . شما بعد از آن كه سرزمين خود را از دست داديد از كدام سرزمينى دفاع مى‏كنيد ؟ و پس از من در ركاب كدام امام مى‏جنگيد ؟ . بخدا سوگند ، فريب خورده كسى است كه فريب شما را بخورد آن كه بخواهد به وسيله شما رستگار شود ، اميد بيجا داشته است ، چنان است كه در بازى قمار ، با تير بدون سهم و نصيب پيروز شود كسى كه در مقابل دشمن به شما دلگرم [ 107 ] شود ، چنان است ، كه بخواهد با تير شكسته و بى‏پيكان دشمن را مغلوب كند . بخدا سوگند ، پس از اين هرگز گفته شما را باور نخواهم كرد و به يارى شما طمع نخواهم داشت و دشمن را با اظهار پشتيبانى شما نخواهم ترسانيد شما را چه مى‏شود ؟ دواى درد شما چيست ؟ علاج بيماريتان كدام است ؟ دشمنان هم مثل شما بشرند از چه مى‏ترسيد ؟ آيا بدون آگاهى سخن مى‏گوييد ؟ و بدون پرهيز از گناه غفلت مى‏ورزيد و آيا به غير حق به چيزى طمع بسته‏ايد ؟ » سبب ايراد اين خطبه چنان كه نقل شده ، كشتار و غارت ضحاك بن قيس بوده كه پس از داستان حكمين و تصميم آن حضرت براى رفتن به طرف شام اتّفاق افتاده است . و امّا توضيح مطلب : هنگامى كه معاويه ، دريافت كه ياران حضرت سر به نافرمانى برداشته ، و عده‏اى از خوارج به دست او كشته شده‏اند از فرصت استفاده كرد و ضحاك بن قيس را به همراه چهار هزار سوار ، به سوى عراق فرستاد و به او فرمان داد كه از كشتن مسلمانان و غارت اموال آنان پروا نكند او نيز دست به كشتار و غارت زد و بدين‏سان پيش آمد تا در ثعلّبيه به عدّه‏اى از زائران خانه خدا برخورد . اموال آنها را غارت كرد و عمرو بن عميس برادرزاده عبد اللّه مسعود صحابى حضرت رسول ( ص ) را با چند نفر از يارانش به شهادت رسانيد . وقتى اين خبر تأسّف بار به حضرت امير ( ع ) رسيد ، ياران خود را جمع كرد و براى حفظ امنيّت سرزمينهاى متصرّفى خود كه به وسيله ضحاك بن قيس اشغال شده آنان را در مورد رويارويى با دشمن به مشاوره طلبيد و از آنان يارى خواست ولى بر خلاف انتظار ، با عذر و بهانه‏ها و زبونى و سستى آنها روبرو شد . حضرت در توبيخ و مذمّت آنان اين خطابه را ايراد فرمود ، كه پس از توضيح معناى واژه‏هاى مشگل خطبه ، به شرح آن خواهيم رسيد : [ 108 ] مقصود حضرت از بيان اين خطبه آن بود كه كوفيان را به امورى كه در ديانت زشت و نابجا است آگاه نمايد و به آنها رعايت نيك سيرتى را در احوال و گفتار و رفتارشان بياموزد . امّا در اين كه چگونه آنها در احوالشان رعايت جنبه‏هاى ديانت را نمى‏كردند : بدين سان كه در گردهمايى جسمانى اجتماعشان شايان توجه ، امّا رأى و انديشه‏هايشان پراكنده بود . و همين پراكندگى انديشه موجب خوارى و ذلت آنها مى‏گرديد ، آنها را از دفاع از دين باز مى‏داشت و اين امر مصالح اجتماعى آنها را بر هم مى‏زد . امّا به لحاظ گفتار : سخنان اغراق‏آميز و گزاف آنها چنان بود ، كه شنيدن آنها دلهايى را كه در سختى و نيرومندى همچون سنگهاى محكم و بى‏نفوذ و غير قابل تأثير بود از هم مى‏شكافت . و كسى كه اين سخنان را از آنان مى‏شنيد ، مى‏پنداشت كه تنها حرف نيست ، بلكه از پشتوانه قوى ، ثبات و مقاومت نيز برخوردار است ، زيرا در اجتماعات كه با هم مى‏نشستند مى‏گفتند : دشمنان ما ، توان دستيابى بر ما را ندارند ، نسبت به آنها چنين و چنان خواهيم كرد . و جز اينها . حضرت دو لفظ « صمّ » و « الصلاّب » را كه از اوصاف سنگهاى سخت است ، براى دلهايى كه از شنيدن سخنان آنها ضعيف مى‏شد ، استعاره آورده است . يعنى دلهايى كه همانند سنگ خاراست از گفتار غلوآميز شما مردم كوفه سست و كم توان مى‏شود ، امّا در عمل هيچ اثرى ديده نمى‏شود . قرآن كريم نيز چنين تشبيهى را آورده و فرموده است : فَهِىَ كاَلحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً [ 1 ] . امّا كوفيان در ادامه كارهاى ناپسندشان چنين بودند كه پس از آن همه گفتار مبالغه‏آميز كه دلهاى سخت و محكم را نرم مى‏كرد و به ضعف مى‏كشيد ، [ 1 ] سوره بقره ( 2 ) آيه ( 74 ) : دلهاشان مانند سنگ است و يا از سنگ هم سخت‏تر است . [ 109 ] به هنگام فراخوانى براى جنگ ، سستى مى‏ورزيدند و از پاسخ مثبت دادن به دعوت كننده الهى سرباز مى‏زدند ، جنگ را دوست نداشتند ، و از روبرو شدن با دشمن خوششان نمى‏آمد . امام ( ع ) براى بيان اين حالت ، جمله : قلتم حيدى حياد را كه عرب به هنگام فرار به كار مى‏برد كنايه آورده است . پس از بيان حالت فوق چيزى را ذكر فرموده ، كه معمولا عرف مردم از كسى كه با دلتنگى طلب يارى مى‏كند ياد مى‏كنند هر چند اين دلتنگى ناشى از عدم پذيرش نداى او از سوى يارانش حاصل شده باشد : ما عزّت دعوة من دعاكم « بزرگوارى و پيروزى نيافت آن كه شما را براى كارزار فرا خواند » . نتيجه اين كلام اين است كه دعوت كننده شما به جنگ ، به دليل سستى و سهل‏انگارى شما خوار و ذليل مى‏شود . و لا استراح قلب من قاساكم « و راحت نيافت قلب آن كه به شما و يارى شما دل خوش كرد » ، يعنى دچار گرفتارى و رنج گرديد آن كه براحتى و آسايش از ناحيه شما دل بست . اعاليل بأضاليل : هرگاه شما را به قتال با دشمن فرا مى‏خوانم ، به دلايل باطل و دروغين تعلّل مى‏ورزيد و از آماده شدن براى جنگ سر باز مى‏زنيد ، و اين به دليل گمراهى شما از راه خداست . و پياپى از من مى‏خواهيد كه جنگ را به تأخير اندازم و دفاع را به بعد مأكول كنم . طولانى كردن مدّت ، امروز و فردا كردن به منظور از وظيفه شانه خالى كردن است ، چنان كه بدهكار به قصد نپرداختن دين خود ، به طلبكار براى روزهاى بعد وعده مى‏دهد . ممكن است كلام حضرت از باب تشبيه كردن اينان در كيفيت دفاعشان ، به مقروضى باشد كه در نپرداختن دين به بهانه‏هاى بيمورد متوسّل مى‏شود و عذرهاى ناموجّهى مى‏آورد . احتمال ديگر اين كه سخن امام ( ع ) از باب استعاره باشد ، [ 110 ] يعنى دفاع نادرست مديون از نپرداختن قرض خود ، با امروز و فردا كردن را استعاره آورده باشد ، براى نوع دفاع ياران خود ، كه در حقيقت قصد جنگ ندارند و امروز و فردا كردن آنان بهانه است . جهت تشبيه در دو طرف به تأخير انداختن امروز فردا كردن است ، يعنى چنان كه مقروضى كه امروز و فردا مى‏كند خواست واقعيش عدم پرداخت بدهى خويش است و دوست دارد كه هيچ‏گاه طلبكار را نبيند ، حضرت چنين دريافته بود كه اصحابش دوست مى‏دارند كه هرگز پيشنهاد جنگ بدانها داده نشود ، و از آنها تقاضاى شركت در كارزار و مبارزه با دشمنان نشود . بنابر اين دفاع و به تأخيراندازى دين مردم از ناحيه بدهكار « مماطل » ، يعنى امروز و فردا كن ، استعاره آورده شده است براى امروز فردا كردن مردم كوفه ، و عدم آمادگى آنان براى جنگ . پس از آن حضرت يارانش را به زشتى خوارى با بيان برخى از لوازم آن توجّه داده است ، تا آنان را به فضيلت شجاعت بيارايد . از جمله زشتيهاى خوارى اين است كه : انسان قادر به زدودن بدى از خود نيست . با سست عنصرى ، و ذلّت و خوارى انسان به حق خود نمى‏رسد . رسيدن به حق مشروع ، جز با كوشش و تلاش ، امكان‏پذير نيست . آنگاه حضرت با طرح يك سؤال انكارى و توبيخى از اطرافيانش مى‏پرسد كه به نظر آنها از كدام سرزمين و منطقه جغرافيايى جز بلاد اسلام كه در عزّت و شرافت پيش خداوند قابل مقايسه با سرزمينهاى ديگر نيست بايد دفاع كرد ؟ جواب اين سؤال روشن است ، جايگاهى كه دفاع از آن وجود داشت همانا موطن اينان و منطقه حكومتشان بود . عبارت زيباى امام ( ع ) كه : مع اىّ امام بعدى تقاتلون ؟ پس از من با كدام [ 111 ] امام در راه خدا جهاد مى‏كنيد ؟ آگاهى بخشيدن به مردم درباره اين موضوع است ، كه آن حضرت نسبت به ديگران برترى داشته و در خلوص عملى در راه خدا كسى به پايه وى نمى‏رسيده است و همين دليل اثبات فرمانبردارى و اطاعت از فرامين آن حضرت مى‏باشد ، زيرا امام ( ع ) رغبت برخى از اطرافيان خود را نسبت به ثروتى كه پيش معاويه وجود داشت ، دريافته بود . به دنبال اين بيان ، حضرت به بدگويى كسى كه به گفته كوفيان مغرور گردد ، مى‏پردازد و وى را به غرور و بى‏خبرى نسبت مى‏دهد . و از بد حالى شخصى كه چنان مردمى حزب و جمعيّتش باشند و به پيكار آنها دل خوش كرده باشد ، با دو عبارت زيباى زير خبر مى‏دهد : اول : المغرور و اللّه من غرّرتموه « به خدا سوگند فريب خورده آن است كه شما او را بفريبيد » مقصود حضرت از اين عبارت بدگويى و سرزنش آنان بر خلف وعده‏ها و امروز و فردا كردن‏ها به منظور فرار از جنگ بود . بنابر اين پس از آن همه پيمان‏شكنى در مورد پيكار با دشمنان اگر كسى به گفته آنان اعتماد كند ، به حقيقت فريب خورده است . اگر در عبارت حضرت ، كلمه « المغرور » مبتدا و كلمه « من » خبر باشد ، در اثبات غرور و فريب خوردگى گوياتر از عكس آن است كه « المغرور » خبر و « من » مبتدا باشد زيرا صورت اوّل انحصار در معنى را مى‏رساند و معناى عبارت چنين مى‏شود : فريب خوردگى مخصوص كسى است كه فريب كوفيان را بخورد . اين معنى از اين كه « من » را مبتدا قرار دهيم فهميده نمى‏شود . دوم : و من فاز بكم فقد فاز بالسّهم الأخيب « كسى كه سعادت را از ناحيه شما بخواهد چنان است كه با تير بدون پيكان پيروز گردد و هر كس با تير تركش شما بجنگد با تير بدون چوبه ، تيراندازى كرده است » [ 2 ] [ 2 ] به دنباله تير ، چوب يا پر مرغى را نصب مى‏كردند تا بازه گمان تير را سريعتر و بيشتر پرتاب كنند . [ 112 ] امام ( ع ) در اين عبارت ، خود و دشمنان را به قماربازانى تشبيه كرده است كه در ميان عرب وجود داشته‏اند . و ياران خود را در بى‏كفايتى و عدم رعايت حق خويش ، به بيرون آمدن ، تير قمار مأيوس كننده بى‏سهم ، و يا به تيرهاى قمارى كه غرامت‏آور و تاوان‏زا هستند تشبيه كرده است . توضيح اين كه تير قمارى كه بر آن اسم شركت كننده نوشته شده بيرون نيايد ، تا سهام شترى كه مورد قمار است ، با بيرون آمدن ، تيرهاى برنده تمام شود . آنگاه غرامت و زيان براى صاحب تير باقى مانده ثابت مى‏شود [ 3 ] به ملاحظه همين تشبيه است كه حضرت لفظ « تير » را با صفت مأيوس كننده ، براى اطرافيان خود ، استعاره آورده است ، و باز كلمه « فوّز » را در اين جمله به طور مجاز ، در عدم آمادگى آنان به كار برده است . بر يارى رسانى ، از باب ناميدن ضد را به نام ضد به كار برده است . مانند : نامگذارى كيفر به پاداش و باز آن بزرگوار مشابهت و همگونى روان جنگجو را با تيرهاى از پيش برنده جنگ ، ملاحظه فرموده است . كه هم مردان رزم‏آور و هم تيرهاى برّان در آمادگى و كارسازى و دفع دشمن مؤثر هستند . [ و افراد بى‏تحرك همچون تيرهاى بى‏پيكان بدون حاصل و سود مى‏باشند ] . گويا امام ( ع ) اطرافيان خود را در فراخوانى به جنگ و نرفتن آنها ، از جهت مشابهت شديد به اوصاف تيرهايى كه پيكان نداشته و موضع وتر آنها شكسته باشد ، مخصوص گردانيده است . و آن شباهت عدم تحرّك و جدا نشدنشان از محل زندگيشان به فرمان اوست . چنان كه تيرى كه وتر آن شكسته و پيكان نداشته باشد ، از جايگاه خود بيش از اندكى دور نمى‏شود . اين فرموده امام به لحاظ لطافت تشبيه و استعاره در نهايت اوج گفتار و كلام بلند انسانى است . معناى زيباى گفتار حضرت اين است : نتيجه وجودى [ 3 ] كيفيت قماربازى عربهاى جاهلى قبلا ذيل خطبه 22 در آغاز ج 2 توضيح داده شد . [ 113 ] شما در جنگ براى كسى كه به شما دل بسته باشد ، زيان و نااميدى است . و آن كه به يارى شما به جنگ دشمن رود سودى نصيبش نخواهد شد . پس از اين درد دل ، نتيجه بدگمانى و بى‏اعتمادى به سخن آنها به دليل مخالفت كردار با گفتارشان ، و وعده‏هاى خلاف درباره قيام به همراه آن حضرت را يادآور مى‏شود ، و آن اين كه هرگز آنان را تصديق نمى‏كند زيرا آن كه كارى را فراوان انجام دهد ، به آن شناخته مى‏شود و از مثلهاى عرب است كه : انّ الكذوب لا يصدق : « كسى كه زياد دروغ مى‏گويد تصديق نمى‏شود » و اين كه آن حضرت به يارى آنها طمع نبسته است ، و اين كه دشمن را با وعده‏هاى آنها نخواهد ترساند ، زيرا ترساندن دشمن با اين گونه ياران با توجّه به اين همه مخالفت و آگاهى خصم بر اين ضعف و سستى ، سبب جرأت و تسلّط دشمن و اطمينان آن بر عدم مقاومت و پايدارى مى‏شود . امام ( ع ) كلام خود را به طريق پرسش انكارى و توبيخ‏آميز ، كه گوياى چگونگى خوارى و ذلّت حال آنها ، در نپذيرفتن دعوت آن حضرت است با اين بيان : ما بالكم « شما را چه مى‏شود » ادامه مى‏دهد و از درمان بيماريى كه بدان گرفتار آمده‏اند ، و چگونگى معالجه آنها مى‏پرسد كه : ما دوائكم و ما طبّكم ، داروى شما چيست ؟ و چگونه بهبود خواهيد يافت ؟ تا شما را درمان كنم . برخى از شارحان بر اين عقيده‏اند كه منظور حضرت از عبارت « ما طبّكم » عادت و رسوم آنها بوده است ، ولى با توجّه به سبك سخن حضرت معناى اوّل نسبت به موضوع مناسبتر و شايسته‏تر است . سپس آن بزرگوار كوفيان را ، به تصور آنها از نيرومندى و قدرت دشمن متوجّه مى‏كند و مى‏فرمايد : آنها در شجاعت و شدّت عمل مردانى چون شما هستند . آنان مردانى استثنايى نيستند و بر شما فزونى و مزيتى ندارند . بنابر اين ترس شما از آنها بيهوده است . دوباره امام ( ع ) سؤال توبيخى خود را تكرار مى‏فرمايد ، [ 114 ] آنان را از امور ناشايست ، و نفرت‏زا كه در عرف و شريعت نيز زشت بشمار مى‏آيد ، در چند مورد بر حذر مى‏دارد . 1 گفتار بدون كردار آنها ، كه اشاره به اعلام آمادگى براى نبرد ، و به انجام نرساندن آن دارد ، با اين عبارت كه اقولا بغير عمل : « آيا روش شما گفتار بدون عمل است » اين عبارت يادآوريى است كه گفتار بدون كردار ، سبب خشم و غضب در نزد خداوند مى‏شود . چنان كه در قرآن كريم به اين موضوع اشاره شده است : يا اَيّها الذين آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلوُنَ ، كَبُرَ مَقْتاً عِنْد اللَّه اَنْ تَقُولوا ما لا تفعَلون [ 4 ] . به روايت ديگر معناى اين گفته امير مؤمنان ( ع ) : « اقولا » بغير عمل » اين است با زبانتان چيزى را مى‏گوييد كه در دلهاتان نيست و بدان اعتقاد نداريد ، با اين كه باور قطعى نيست مى‏گوييد : ما آن را بزودى انجام مى‏دهيم . احتمال ديگر اين كه معناى فرموده امام ( ع ) اين باشد ، كه شما مى‏گوييد : ما در برابر خدا اخلاص داريم و مسلمانيم ، با اين كه لوازم اسلام و ايمان را نمى‏دانيد . 2 نكته دوّم در فرمايش حضرت بيخبرى و غفلت آنان بود كه از پارسايى سرچشمه نمى‏گرفت و بى‏توجّهى نسبت به مصالح و منافعى كه بايد مورد توجّ انسان قرار گيرد و اين بى‏خبرى و غفلت نهايت درجه نقص و تفريط ضدّ فطانت و هوشمندى است . اين نوع بى‏توجّهى بر خلاف غفلت و بى‏خبرى ناشى از ورع و پارسايى مى‏باشد زيرا بى‏توجّهى به دنيا از روى پارسايى اگر پارسايى را انجام كارهاى نيك و آمادگى دهنده براى آخرت بدانيم به معاد انسانى سود مى‏دهد . بنابر اين [ 4 ] سوره نحل ( 61 ) آيه ( 3 ) : اى ايمان داران چرا به آنچه عمل نمى‏كنيد زبان مى‏آلاييد گفتار بى‏كردار ، خشم و غضب بزرگى نزد خداوند است . [ 115 ] بى‏توجّهى با پارسايى از كارهاى دنيوى و امورى كه مربوط به جزئيات دنيا باشد ، مضر نيست كه بماند چه بسا كه سبب نجات از عذاب آخرت هم باشد . 3 طمع و دلبستگى آنها در غير مسير حق ، بدين معنى كه حضرت از بيت‏المال بيش از استحقاق به آنها ببخشد . تا دعوت آن بزرگوار را اجابت كنند و همراه وى به پيكار با دشمن برخيزند . گويا امام ( ع ) علّت تخلّف و عدم اطاعت برخى آنان را طمع و دلبستگى به مال دنيا و بخشش فزونتر ، بدون استحقاق تشخيص داده بود . چنان كه معاويه نسبت به اطرافيانش چنين مى‏كرد . حضرت اين بيان را در اشاره به همين انتظار بيجاى آنان فرمود و زشتى اين عمل را گوشزد كرده كه اين طمعى است در غير مسير حق و خداوند به حقيقت امر آگاه است و بس .