و من خطبة له ع عند خروجه لقتال أهل البصرة و فيها حكمة مبعث الرسل ثم يذكر فضله و يذم الخارجين

متن ترجمه آیتی ترجمه شهیدی ترجمه معادیخواه تفسیر منهاج البرائه خویی تفسیر ابن ابی الحدید تفسیر ابن میثم

[ 154 ] 32 از خطبه‏هاى آن حضرت ( ع ) است هنگام بيرون آمدن براى جنگ با مردم بصره ايراد فرمود . ابن عباس در زمينه صدور اين خطبه فرموده است در محلى به نام « ذى قار » بر آن حضرت وارد شدم در حالى كه كفشش را وصله مى‏زد ، از من پرسيد ارزش اين كفش چقدر است ؟ عرض كردم هيچ ، فرمود به خدا سوگند ارزش اين كفش براى من از خلافت و فرماندهى بر شما بيشتر است مگر اين كه در سايه خلافت حقى را به صاحب حق برسانم و يا باطلى را از ميان بردارم . پس ، از خيمه بيرون آمد و اين خطبه را ايراد فرمود : إِنَّ اَللَّهَ بَعَثَ ؟ مُحَمَّداً ص ؟ وَ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ اَلْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً وَ لاَ يَدَّعِي نُبُوَّةً فَسَاقَ اَلنَّاسَ حَتَّى بَوَّأَهُمْ مَحَلَّتَهُمْ وَ بَلَّغَهُمْ مَنْجَاتَهُمْ فَاسْتَقَامَتْ قَنَاتُهُمْ وَ اِطْمَأَنَّتْ صَفَاتُهُمْ أَمَا وَ اَللَّهِ إِنْ كُنْتُ لَفِي سَاقَتِهَا حَتَّى تَوَلَّتْ بِحَذَافِيرِهَا مَا ضَعُفْتُ وَ لاَ جَبُنْتُ وَ إِنَّ مَسِيرِي هَذَا لِمِثْلِهَا فَلَأَنْقُبَنَّ اَلْبَاطِلَ حَتَّى يَخْرُجَ اَلْحَقُّ مِنْ جَنْبِهِ مَا لِي وَ ؟ لِقُرَيْشٍ ؟ وَ اَللَّهِ لَقَدْ قَاتَلْتُهُمْ كَافِرِينَ وَ لَأُقَاتِلَنَّهُمْ مَفْتُونِينَ وَ إِنِّي لَصَاحِبُهُمْ بِالْأَمْسِ كَمَا أَنَا صَاحِبُهُمُ اَلْيَوْمَ ذوقار : محلى است در نزديكى شهر بصره ، همانجا كه عربهاى مسلمان بر ايرانيها پيروز شدند . يخصف نعله : كفشش را وصله مى‏زد . [ 155 ] بوّأهم : آرامش بخشيد ، جايگزين ساخت مخلّة : منزلت ، مقام و مرتبه منجاة : محل رستگارى قناة : نيزه ، ستون پشت كه فقرات را نظم مى‏بخشد . صفاة : سنگ نرم و پهن ساقه : جمع سائق : راننده ، تعقيب كننده . تولّت بحذافيرها : همه‏شان پشت كردند ، همگى فرار كردند . بقر : شكافتن ، شقه كردن . « خداوند محمّد ( ص ) را كه رحمت حق بر او و آل او باد هنگامى به رسالت برانگيخت كه در ميان عرب خواننده كتابى و مدّعى نبوّتى نبود پيامبر به وسيله قرآن كريم و روش نيكوى خود ، مردم را با خداوند آشنا كرد و آنها را به مرتبه و مقام انسانى كه شايسته آن بودند رساند . نظام اجتماعى و تشكيل دولت را برايشان مسلّم گردانيد و تزلزل و اضطراب را از دلهاى آنان زدود . به خدا سوگند من در آن زمان از افرادى بودم كه لشكر خصم را راندند تا همه آنان فرار كردند . من در برابر دشمنان اسلام اظهار ناتوانى و ترس نكردم ، حركت من در مسير بصره براى كارزار با ناكثين داراى همان صلابت و ويژگى جنگ با كفّار و مشركان است . بى ترديد باطل را چنان بشكافم كه حق از درون آن پديدار شود من با قريش چه كنم ؟ بخدا سوگند وقتى كه كافر بودند با آنها جنگيدم و اينك كه مسلمانند و گرفتار فتنه شده‏اند باز هم بايد با آنها بجنگم ؟ من در گذشته همراه آنان بودم چنان كه امروز نيز همراه آنان هستم [ به تعيين پيامبر ( ص ) در گذشته ، من رهبر و خليفه اينان بودم ، چنان كه امروز هم حاكم و امير اينان هستم ولى شورشيان ، طلحه و زبير بر اين امر حسد ورزيدند و جنگ به راه انداختند . ] » حضرت براى ايراد مطلب مقدمه‏اى را كه بيان فضيلت و توصيف حضرت رسول ( ص ) پيرامون بعثت و چگونگى ارشاد مردم به دين حق است بيان كرده تا [ 156 ] بر اين پايه برترى خود را استوار سازد و از اين مقدمه سرزنش آنان را كه از قريش طلحه و زبير عليه آن بزرگوار دست به شورش زده‏اند ، نتيجه بگيرد . بدين منظور فرموده است : « خداوند پيامبر را برانگيخت . . . » در آغاز خطبه ، به فضيلت پيامبر اشاره دارد و سپس شرح حال عرب پيش از بعثت كه ديانتى نداشته و كتابى نمى‏خوانده و مدّعى نبوّت نبوده‏اند ذكر شده است . حرف « واو » كه بر اوّل فعل « كيس » و « لاى نفى » آمده براى بيان حالت و چگونگى وضع زندگى مردم جزيرة العرب است . اگر سؤال شود در خطبه حضرت ، ادّعا شده كه در آن زمان عرب ، كتابى نمى‏خوانده در حالى كه يهوديان ، تورات و مسيحيان انجيل را مى‏خوانده‏اند . جواب مى‏دهيم كتابى را كه يهوديان ادعا داشته ، و نامش را تورات گذاشته بودند ، كتابى نبود كه بر حضرت موسى ( ع ) نازل شده بود . آنان تورات را چنان تحريف كرده و تغيير داده بودند كه گويا كتاب ديگرى شده بود ، در اين باره خداوند متعال در قرآن كريم مى‏فرمايد : قُلْ مَنْ اَنْزَلَ الْكِتابَ الذّى جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَ هُدىً لِلنّاس تَجْعَلُونَهُ قراطيسَ تُبْدوُنَها و تُخْفُون كَثيراً [ 1 ] از تعبير اين آيه شريفه چنين استفاده مى‏شود ، از آن جهت كه تورات تبديل يافته و تحريف شده بود ، دقيقا كتابى نبود كه بر حضرت موسى ( ع ) نازل شده بود . امّا كتابى كه مسيحيان در دست داشته و ادّعا مى‏كردند كه انجيل است ، به دليل وجود مطالب غير صحيح در آن ، مورد اعتماد نيست و تثليثى كه در انجيل نقل شده نوعى كفر محسوب مى‏شود ، و آنها هم كه تلثيث را قبول ندارند ، تعدادشان بسيار اندك است و سخنشان مورد قبول مسيحيان نيست ، بنابر اين [ 1 ] سوره انعام ( 6 ) آيه ( 91 ) : بگو اى پيامبر كيست آن كه كتاب تورات را بر موسى نازل گردانيد كه روشنايى و هدايت براى مردمان بود و شما يهوديان آن را به صورت اوراق پراكنده درآورديد و بسيارى از آن را مخفى داشتيد . [ 157 ] ادّعاى اين كه آنچه در دست آنهاست انجيل حضرت عيسى ( ع ) باشد قابل قبول نيست . با توضيح بالا روشن مى‏شود كه نمى‏توان اقرار و ادّعا كرد كه به هنگام بعثت رسول گرامى اسلام حضرت محمد ( ص ) كتابى از جانب خداوند در دست مردم بوده است . اگر بپذيريم كه در نزد يهوديان و مسيحيان كتاب آسمانى بوده است ، امّا بيشتر مردم عربستان دين و كتابى نداشته‏اند ، احتمالا منظور حضرت از عرب همين اكثريت است ، هر چند اندكى از مردم عرب به پاره‏اى از دستورات و آثار شريعت حضرت اسماعيل ( ع ) عمل مى‏كرده‏اند و گروهى هم به سنّتهاى بر جاى مانده از دوران آن حضرت پايبند بوده‏اند . قوله عليه السلام : فساق النّاس حتّى بوّاهم محلّتهم اشاره دارد به پيشبرد عقلى آنها در انديشه و درك از طريق معجزاتى كه در اثبات نبوّت به وسيله نزول آيات كريمه قرآن ، و صدور سنّت پيامبر انجام شد ، تا او را تصديق كردند و در نتيجه در راه خدا به شناخت حقيقى دست يافتند . پيامبر ، نيكوكاران را به پيمودن راه حق ترغيب مى‏كرد و بدكاران را از كجروى برحذر مى‏داشت ، بدين سان همگان ، بزودى منزلت و مقام انسانى خود را باز يافتند و بدرجات و مراتب شايسته خويش رسيدند آرى مقام و منزلتى ، كه از ازل در به وجود آوردن انسانها مورد توجّه و عنايت خداوند متعال بوده است و معنى آهنگ و قصد حركت به سوى خدا ، كه اسلام و دين و ايمان ناميده مى‏شود ، چيزى غير از اين نيست . نجات و خلاصيى كه محقّقا هيچ ترسى به همراه ندارد و بر پوينده آن باكى نباشد و در عوض براى منحرفان از اين طريق رهايى متصور نيست ، مضمون عبارت : و بلّغهم منجاتهم امام ( ع ) مى‏باشد سپس در برشمارى نعمتهاى مسلمانان در بركت بعثت مى‏فرمايند : و استقامت قناتهم مقصود از « قناة » در مجاز نيرومندى ، پيروزى و دولتى است كه براى مسلمانها حاصل گرديد به كار گرفتن اين نوع مجاز از باب اطلاق نام سبب بر [ 158 ] مسبب است ، بدين توضيح كه نيزه و ستون فقرات سبب نيرومندى و قدرت است ، نسبت دادن استوارى و پايدارى به نيزه يا ستون فقرات مسلمانان به معنى نظام يافتن قدرتمندى و شكل‏گيرى حكومت آنها است قوله : و اطمأنت صغاتهم با برانگيخته شدن رسول خدا صغات اعراب آرامش يافت امام ( ع ) لفظ صغات را از حال تزلزل آميز عرب در زمان جاهلى استعاره آورده است . جهت مشابهت اين است كه اعراب قبل از اسلام در زندگى و معيشت خود آرامشى نداشتند . هر گروه ، گروهى ديگر را مورد تجاوز و ستم قرار مى‏داد . همواره سرگرم چپاول و غارت يكديگر و در حال كوچ بودند ، همچون كسى كه بر سنگ صاف و لغزنده‏اى به حال تزلزل و دلهره و اضطراب بايستد . ولى با آمدن پيامبر آرامش يافتند و در محلهاى خود استقرار يافتند . تمام اين امتيازها به بركت بعثت رسول خدا حضرت محمد ( ص ) نصيب اعراب شد . قوله عليه السلام : أما و اللّه ان كنت لفى ساقتها . . . و لا خفت : « هان ، توجّه داشته باشيد ، بخدا سوگند ، من از جمله پيشتازان در جنگ بودم » اين عبارت امام ( ع ) در بيان فضيلت و برترى خود بر ديگران آمده ، و از پيشگامى كارزار با دشمنان بيان مى‏كند و اين كه آن قدر ايستادگى كرده تا مشركان بكلّى شكست خورده و فرار كرده‏اند و در اين رويارويى ناتوانى و ترسى از خود نشان نداده است . ضمير « ها » در كلمه « ساقتها » به پيشقراولان و جلوداران دشمنان اسلام كه بجنگ مى‏آمده‏اند باز مى‏گردد . هر چند به طور آشكار در عبارت از آنها يادى به ميان نيامده ، ولى از معناى جمله اين مفهوم به دست مى‏آيد . معناى روشن سخن اين كه ، در دفع مهاجمان ، با اين كه در آن زمان نيرومند و آغازگر جنگ بودند ، پيشگام بودم و ايستادگى كردم ، تا مهاجمان بكلى منهدم و فرارى شدند و از جماعت مشرك فردى باقى نماند جز اين كه بر او غلبه يافتم و پيروز شدم . [ 159 ] « سوق » به دو معنى آمده ، يكى طرد كردن و شكست دادن ، كه منظور حضرت از اين عبارت همين معنى است . دوّم ، راندن به سوى ديانت و ارشاد ، و چون مقصود حضرت از جنگ جز هدايت كردن به دين ، چيزى نبوده و از سويى هدايت و ارشاد مردم ممكن نبوده مگر به وجود پيامبر و روشن شدن راه حق ، بنابر اين دور كردن و طرد ساختن دشمنان دين ، تا شكست كامل مشركان ، به جهت حمايت پيامبر و دفاع از حوزه ديانت امرى واجب و لازم شده است . البتّه نه بدين معنى كه جنگ كردن و شكست دادن جمعيّتها ذاتا مطلوب باشد ، بلكه هدف به كمال رسيدن هدايت است كه هدف وجودى پيامبر بوده است . منظور از فرموده حضرت : ما ضعفت و لا جبنت « نه ، ضعف نشان دادم و نه ، ترسيدم » در اثبات كمال فضيلتى است كه براى خود ، بر مى‏شمارد ، و نهايت شجاعتى است كه داشته ، و تأكيد بر توانمندى خود و نداشتن ترس به مثابه يكى از رذايل اخلاقى و ضد شجاعت مى‏باشد . در ادامه خطبه مى‏فرمايد : و انّ مسيرى هذا لمثلها اينك در جريان اين مبارزه و پيكار با ناكثين و شورشيان بصره ، وضع ما همچون دوران گذشته كه با كفر روبرو بوديم و سردمداران آن را ، بدون ضعف ترس شكست داديم ، مى‏باشد . اين فرموده حضرت تهديدى است كه شايد به گوش دشمن برسد و تقويت روحيى براى سپاهيان و دوستان خود آن حضرت نيز هست . فرمايش : و لأبقرنّ الباطل حتّى اخرج الحقّ من خاصرته [ 2 ] « باطل را مى‏شكافم تا حق را از پهلويش بيرون كشم » ، نيز براى تهديد دشمن و تقويت پيكارگران اسلام به كار رفته است و ضمنا بيانگر اين حقيقت است كه مخالفان در مسير باطل گام برمى‏دارند . لفظ « خاصرة » كه در عبارت به كار رفته استعاره از باطل آورده شده است و به عنوان تشبيه لفظ بقره براى جدا شدن حق از باطل ، بدين شرح كه باطل حق را ، [ 2 ] در متن خطبه كتاب « فلأنقبنّ » به كار رفته است . [ 160 ] در درون خود چنان مخفى مى‏كند ، كه حق تشخيص داده نشود . مانند حيوانى كه گوهر پرارزشى كه از خود آن حيوان بيشتر ارزش داشته و مفيدتر باشد ، فرو برد ، در اين جا ناگزير بايد شكم آن حيوان را براى درآوردن دانه قيمتى شكافت و آن دانه پر بها را درآورد . فرمايش حضرت : ما لى و لقريش ؟ ، به عنوان پرسشى انكارى كه چه چيز سبب اختلاف بين ما شده است مطرح گرديده . بدين معنى كه قريش به چه دليل فضيلت و برترى آن حضرت را منكر شده‏اند و با اين عبارت راه را بر بهانه تراشيهاى آنها براى جنگ مى‏بندند . بدين توضيح كه قريش دليل براى به راه انداختن اين كارزار را ندارند . و بعد مى‏فرمايند : « من در آن زمان كه كافر بوديد با شما جنگيدم » اين سخن حضرت اولا اظهار حقّ و منّتى است بر آنان كه وسيله اسلام و ايمانشان را در آغاز فراهم آورده و بدين و ديانت راهنمايشان شده است ثانيا آنها را سرزنش مى‏كند كه مرام كفر داشته‏اند ، وقتى كه امام ايمان داشته و در راه دين مى‏كوشيده است تا با اين تذكّر و يادآورى ، به فضيلت و برترى آن حضرت اقرار كرده و نعمتهاى خداوند را كه به وسيله آن جناب ، بدانها رسيده به خاطر آورند ، و از رويارويى باطلى كه عبارت از آشكارا انكار كردن مقام خلافت امام ( ع ) است شرم كنند . چه اين كه اگر آنها به انجام كارهاى زشت مبادرت ورزند و خود را سزاوار آن بدانند حضرت هم جلوگيرى از انجام كارهاى خلاف آنها را در حال حاضر وظيفه خود مى‏داند ، چنان كه در صدر اسلام اينان را از خلاف‏كارى باز مى‏داشت و هدايتشان مى‏كرد . عبارت ديگر حضرت كه « با فريب خوردگان پيكار كردم » نيز براى تهديد دشمن آورده شده است . به روايتى جمله حضرت به صورت فعل مضارع آمده و عبارت چنين است : و لا قاتلنّهم مفتونين ، « حتما با فريب خوردگان پيكار خواهم كرد . » در اين صورت تهديد مسلّمى است ، كه پيكار با آنها به دليل آشوبگرى و گمراهى در [ 161 ] دين ، انجام خواهد شد . دو واژه « كافرين و مفتونين » در عبارت امام ( ع ) به صورت منصوب آمده‏اند و بيان حالت و چگونگى وضع مخالفان را بيان مى‏كنند ، كه تذكّرى بر دليل كارزار با آنها باشد ، يعنى علّت جنگ من كفر كافران و فتنه آشوبگران است . و با اين بيان از ياران خود استقامت در راه دين ، و بازگشت گمراهان از گمراهى به سوى حقّ و وادار كردن شنوندگان به پايدارى در راه حق را مى‏طلبند . قوله عليه السلام : و انّى لصاحبهم بالأمس كما انا صاحبهم اليوم « چنان كه ديروز با كفّار برخورد داشتم امروز هم بدان سان برخورد خواهم كرد » اين بيان به تغيير نكردن وضع روحى امام ( ع ) به لحاظ برخورد با دشمنان اسلام اشاره دارد و فايده چنين سخنى ، يادآورى دشمن از وضع آشفته كفّار در پيكارهاى آغازين اسلام است ، تا آشوبگران از رويارويى با آن حضرت هراسناك شوند و جنگ را ترك كنند زيرا يادآورى پيشآمدهاى صدر اسلام و سختگيرى و بيباكى آن حضرت در جنگها ، دلها را وحشتزده كرده و پشتها را به لرزه افكنده بود . مطابق بسيارى از نسخ ، اين خطبه با عبارت فوق به پايان مى‏رسد ولى در بعضى از نسخه‏هاى موجود عبارت اضافه‏اى بدين‏سان : لتضجّ قريش ضجيجها ان تكن فينا النّبوة و الخلافة ، و اللّه ما آتينا اليهم الاّ انّا اجترءنا عليهم ، روايت شده است . يعنى قريش به اين دليل كه نبوّت و خلافت در خانواده ما قرار گرفته بود به شدت مخالفت كردند ، به خدا سوگند حركت من به سوى آنها نبود مگر براى بازدارى قريش از ظلم و طغيان . اظهار نظر حضرت به علّت اصلى خروج طلحه و زبير و ديگر همدستانشان از قريش اشاره دارد ، كه به دليل حسد و بدخواهى و مقام‏طلبى ، كه چرا نبوّت و خلافت در ميان بنى‏هاشم بوده و براى آنها نباشد انجام شده بود ، واژه ضجيج به معناى فرياد شديد و كنايه از شدّت دشمنى و ناسازگارى كفّار قريش و [ 162 ] مخالفان ، با وى مى‏باشد . منظور از فرمايش و اللّه ما آتينا . . . يعنى سوگندى كه حضرت ياد مى‏كند و دليلى كه براى تعقيب طلحه و زبير و همدستانشان مى‏آورد ، تأكيدى است بر علّت ، خروج و مخالفتى كه به آنها نسبت داده است . ممكن است انگيزه‏اى كه طلحه و زبير را به جنگ يا بدخواهى ، ستمگرى و طغيان عليه آن حضرت واداشته ، شهامت و شجاعت امام ( ع ) در بازداشتن آنها از گفتار و كردار باشد كه از نظر شريعت مجاز نبوده است [ 3 ] . ولى چون در حقيقت بازدارى آنها از اعمال ضد شريعت ، عمل بدى نيست كه بخواهند به مجازات و كيفر تلافى كنند ، بلكه نيكى در حق آنهاست كه از كجروى بازشان داشته است ، پس نمى‏تواند دليل مخالفت آنان باشد . با توضيح فوق روشن شد كه دليل مخالفت ، شكستن بيعت و خروج بر آن حضرت ، حسادت و رقابتى بوده ، كه در امر خلافت داشته‏اند و بس . [ 3 ] مثلا زياده‏خواهى از بيت المال مسلمانان .