تاریخچه حقوق بشر در اسلام

بازدید : 46
۱۳۹۸ چهارشنبه ۱۲ تير

هنگامی كه مفاهیم حقوق بشر را در بستر تعالیم اسلام مورد بررسی قرارد می دهیم قبل از هر نوع پیشداوری باید نكاتی را به عنوان پیش فرض در زمینه تبیین مبانی و مفاهیم حقوقی مد نظر قرارداد زیرا كه بی توجهی و یا بی اطلاعی از این پیش فرضها و مرز بندیها در بسیاری از موارد موجب گمراهی وانحراف از تعالیم واقعی اسلام می گردد . اینك به برخی از این اصول و پیش فرضها به منظور روشنتر شدن موضوع بحث اشاره می شود .

1 ـ مبانی فلسفی و عقیدتی بسیاری از اصولی كه بنام حقوق بشر مطرح می گردد و حتی مفاهیم برخی از این اصول از دیدگاه اسلام با آنچه كه در تفكر غربی تحت همین عناوین ارائه می شود متفاوت و احیانا" فاقد مشتركات اصولی است 1 .

2 ـ برای كسانی كه حتی مختصر اطلاعاتی از اسلام و تاریخ آن دارند روشن است كه بحث حقوق بشر از دیدگاه اسلام صرفا" یك بحث انفعالی و تطبیقی نیست و ما امروز از آن جهت به این بحث كشانده نشده ایم كه در برابر اندیشه های حقوقی وسیاسی غرب تفكر مشابهی را به نام اسلام مطرح نمائیم و یا صرفا" در مقایسه دو دیدگاه خود را از عقب ماندگی تبرئه نمائیم .

اصولی چون كرامت انسان وآزادی و مساوات و برخورداری از امنیت و دفاع مشروع و تامین اجتماعی و تعلیم و تربیت ونفی اكراه و اجبار و حمایت از حقوق زن و كودك و محرومات جامعه و احترام به مالكیت و دیگر مفاهیم حقوق طبیعی و فطری و قراردادی انسان , از مفاهیم و مقوله های حقوقی و سیاسی آشنا در فقه و تاریخ اسلام می باشد .

وقتی مباحث عمده عدالت اجتماعی و مفاهیم و اركان تحقق امت از دیدگاه اسلامی مطرح می شود خود به خود این اصول ومفاهیم كه امروز به حقوق بشر شهرت یافته مورد بحث قرار می گیرد .

بدون تردید با مراجعه به نصوص اسلامی و تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی جوامع اسلامی در طول پانزده قرن می توان به وضوح به این حقیقت پی برد و وجود یك تصور و اندیشه مشخص اسلامی در زمینه مسائل حقوق بشر را دریافت و به این حقیقت پی برد كه مسائل حقوق بشر چه در تئوری و چه در عمل همواره در تاریخ اسلام مطرح و مورد توجه بوده است 1 .

3 ـ اندیشه حقوق بشر در اسلام برمبنای تفكر توحیدی است نه اومانیسم , آنگونه كه در تفكر غرب دیده می شود . براساس تفكر فلسفی اسلام , انسان یك موجود خود آفریده و یا مخلوق فعل و انفعالات كور و كر طبیعت و بطور كلی یك موجود مستقل نیست . اسنان مخلوق خداوند علیم و حكیم و تابع قوانین كلی آفرینش واراده تكوینی خداوند است كه در عمل نیز باید از اراده تشریعی خدا پیروی نماید ولی در عین حال , در اندیشه اسلامی , بشر در عمل آزاد است و اجبار در عمل چه از ناحیه خداوند و چه از طرف دیگر انسانها نفی شده است و همین پیچیدگی فلسفی است كه جبر تكوینی را با اختیار علیم از یك سو و تكلیف الهی و تكامل انسان را از سوی دیگر در صحنه زندگی فردی و اجتماعی انسان گرد آورده است و موجب گردیده كه بحث حقوق بشر از پیچیدگی خاصی برخوردار گردد و مرزبندی بخشهای فلسفی و حقوقی و سیاسی آن دشوار تلقی شود 1 .

3 ـ مكرر ـ مفهوم اختیار آزادی انسان در تفكر اسلامی مطلق العنان بودن بشر نیست . انسان می تواند در برابر سنن آفرینش و قانونمندی حاكم بر جهان مقاومت كند و در زندگی فردی و اجتماعی از قوانین الهی سرپیچی نماید . انسان در انتخاب این دو راه كه در منطق اسلام به ضلالت تعبیر شده هیچگونه مانع و رادعی از نظر تكوینی ندارد ولی آنچه كه در این وادی آزادی انسان را محدود می كند احساس مسئولیت و تكلیف است كه اگر بتوان در حدود آن مناقشه نمود در اصل آن نمی توان خدشه ای وارد كرد .

در تفكر اسلامی انسان آزاد ولی مسئول شناخته شده است و میزان مسئولیت انسان است كه حدود آزادی او را تعیین و مشخص می كند 2 .

4 ـ اعتبارحقوق بشر والزام آور بودن آ، در تصور ما بدان خاطر است كه حقوق بشر جزئی از مكتب اسلام وقوانین الهی است و ایمان به این مكتب است كه به حقوق بشر اعتبار می بخشد و آن را الزام آور می كند . بهمین دلیل است كه در تفكر دینی , حقوق بشر از عمق و الزام و ضمانت اجرای بیشتری برخوردار می گردد .

5 ـ همه آنچه كه تحت عنوان حقوق بشر در اسلام مطرح می شود از احكام تاسیسی اسلام نیست , بلكه بخشی از این مفاهیم جزء احكام امضائی اسلام است كه به دلیل منطقی ومتناسب بودن با فطرت انسان مورد تایید قرار گرفته و از دیدگاه اسلام به عنوان حقوق الزامی بشر شناخته شده است 1.

6 ـ براساس دو اصل فقهی " اباحه " 2 و " برائت " اصولا انسان در هر نوع عملی كه حكم صریحی در آن زمینه درنصوص اسلامی یافت نشود آزاد است و قلمرو این آزادی شامل صحنه های وسیعی از زندگی فردی و اجتماعی می گردد كه در مقوله های مختلف حقوق بشر می تواند تاثیر مثبتی داشته باشد .

7 ـ در فقه اسلامی , احكام به دو دسته الزامی و غیر الزامی تقسیم می شود كه دستورات الزامی شامل واجبات ( بایدها ) و محرمات ( نبایدها ) می گردد.

احكام غیرالهی كه درسه نوع مستحبات و مكروهات و مباحات مطرح می شود و در حقیقت قلمرو آزاد زندگی بشر می باشد و انسان می تواند براساس این تقسیم بندی در خارج از قلمرو احكام الزامی ( واجبات و محرمات ) در انتخاب راه و شیوه زندگی آزاد باشد و در این قلمرو وسیع اباحه به قانون گذاری در زمینه های مخلتف زندگی از آن جمله حقوق بشر بپردازد و این قوانین را براساس اصل احترام به قراردادها به صورت قراردادی برخود و دیگران الزام آور سازد .

در سلام توصیه شده است كه دراین قلمرو آزاد زندگی بشر كه بسی فراختر از بخش مربوط به احكام الزامی است از محدود ساختن خود و حتی از تكلیف در بدست آوردن حكم الزامی شرعی خودداری نماید .

علی علیه السلام در این زمینه می فرماید : " ان الله .... و سكت عن اشیاء ولم یدعها نسیانا" فلاتتكلفوها " .

8 ـ یكی از منابع و ادله فقهی عقل است , عقل به مفهوم نظری و هم به معنی عملی كاربردی وسیع در استنباط احكام اسلامی دارد . این خود دلیل واضحی بركرامت و قداست و احترام انسان دردیدگاه اسلامی است كه خداوند به انسان اجازه داده است كه از این حق الهی بهره مند گردد و دست به قانونگذار بزند " .

9 ـ اسلام این حق و امتیاز بزرگ را برای بشر قائل است كه اصولا قبول دین و تسلیم به شریعت وقتی معتبر است كه این امر براساس عقل و استدلال منطقی باشد و تبیین دین و شریعت برای انسان به مرحله قابل قبولی رسیده باشد . عقلایی بودن دین و مبانی و مفاهیم و تعالیم آن بالاترین حق و امتیاز و كرامتی است كه اسلام ویژگی اعطای آن را به انسان دارد 2 .

10 ـ عنصر حقوقی و سیاسی " مصلحت جامعه " در تفكر اسلامی گرچه به تئوری احكام حكومتی دولت اعتبار و مشروعیت بخشیده و بدینوسیله در موازنه حقوق و آزادیهای فردی و اقتدارات دولت موجب افزایش اختیارات دولت گردیده است , ولی اگر دقت بیشتری در همین مساله اصولی مبذول شود روشن می گردد كه احكام حكومتی خود ابزار قابل اطمینانی است كه دولت می تواند با استفاده از آن نقطه نظرهای كور حقوق بشر را بپوشاند , از سوی دیگر باید توجه داشت كه مشروعیت حكومت و دولت از دیدگاه اسلام با آراء آزاد مردم تامین می گردد . 3

تاریخچه حقوق بشر را در اسلام باید از دو بعد مورد مطالعه قرارداد : از بعد نظری در لابلای نصوص اسلامی و سپس از نقطه نظر تاریخی در لابلای تحولات سیاسی و اجتماعی جوامع اسلامی گذشته و كنونی .

تئوری حقوق بشر در اسلام

برای شناخت تاریخ تئوری حقوق بشر در اسلام ناگزیر باید آن را به دو بخش زیر تقسیم و هركدام را بطور جداگانه مورد بررسی قرارداد :

الف ـ تاریخ تكوین حقوق بشر در اسلام

ب ـ تاریخ تدوین حقوق بشر در اسلام

در مورد بخش اول باید توجه داشت كه تاریخ تكوین مجموعه حقوقی اسلام با نزول آیات قرآن و گفتار پیامبر و سیره عملی و تقریرهای آن حضرت ترسیم شده است . لذا در این بحث كافی است ما به بخشی از آیات و احادیث مربوطه اشاره نمائیم و آز آنجا كه محققین شركت كننده در سمینار در هر مورد كه بحث خواهند كرد به نصوص اسلامی مربوطه اشاره خواهند نمود , لهذا ما دراین بحث نیازی به استقصای همه نصوص وارد شده را نداریم و تنها به برخی از آنها اكتفا می نمائیم :

1 ـ حدیث " مثل المومنین فی توادهم وترا حمهم وتعاطفهم مثل الجسد الواحد اذا اشتكی منه عضو تداعی له سایر الجسد بالسهر والحمی 1 اشاره به این نكته دارد كه : اعضای جامعه با ایمان در ابراز مهر , دلسوزی و عواطف مانند یك تنند كه هر گاه عضوی از بدرد آید دگر عضوها را نماند قرار . مفاد این حدیث موازنه ارزش فرد و جامعه است در دیدگاه اسلام ارزشها و نقشها و خلاقیتهای اجتماعی از وجود افراد متجلی می گردد و بهمین دلیل رشد آن از هدفهای اصیل و قابل توجه زندگی محسوب می شود ولی در عین حال ارزش و اصالت جامعه هرگز نادیده گرفته نمی شود .

همان قدر كه فدا كردن جامعه وحدت برای فرد و واحد به دور از عقل و منطق و در جهت تخریب ارزشهاست فدا كردن فرد در برابر جامعه و واحد در برابر وحدت نیز غیر منطقی و موجب پایمال شدن ارزشها و توقف قافله رشد انسانی است .

2 ـ حدیث : انما یجمع الناس الرضا و السخط 1 روشنگر بنیان اصیل وحدت و انسجام براساس رضایت عمومی است كه پایه اساسی دموكراسی را در تفكر سیاسی اسلام تبیین می كند و بدون آن ( رضایت عمومی ) نظام سیاسی مشروعیت خود را از دست می دهد .

3 ـ آیه : ان هذه امتكم امه: واحده : وانا ربكم فاعبدون 2 مبین این حقیقت است كه در تئوری امت در دیدگاه اسلامی , فرد برحسب ادراك وارده و اختیار خود و ایمانی كه به ارزشهای والا دارد جزئیت كل ( جامعه ـ ملت ـ امت ) را می پذیرد و خود را وقف آن و گاه فدای آن می سازد و این , عالیترین مرحله آزادی بشر محسوب می شود3 .

4 ـ در جهان بینی اسلام حق آزادی و اختیار در همه حال برای فرد به عنوان حق غیر قابل سلب ثابت و محفوظ است می توان از آیه : انا هدیناه السبیل اما شاكرا" او كفورا" 4 و آیه من شاء فلیومن شاء فلیكفر 5 دلیل واضحی براین تفكر استنباط نمود .

5 ـ حقوق و اصالت فرد در كنار حقوق و اصالت جامعه حتی در بازگشت نهائی انسان كه در عقیده معاد متجلی است نیز ظاهر می گردد : لقد جئتمونا فرادی كما خلقنا كم اول مره :6 .

6 ـ گرچه مرزبندی حدود حاكمیت دولت و تعیین قلمرو دقیق حقوق و آزادیهای فرد در جامعه از چنان پیچیدگی برخوردار است كه در بسیاری از موارد ـ علیرغم صراحت قانون ـ در عمل تشخیص آن بسیار دشوار است ولی باید توجه داشت كه مشكل تصادم و تضاد تنها اختصاص به برخورد حقوق فردی با حق حاكمیت دولتها نیست بلكه در این ماجرا فرد در برابر فرد یا افراد نیز مطرح است .

در اسلام , در تمامی این مراحل دقیق و دشوار , به انسان به چشم : انی جاعلك فی الارض خلیفه 1 و نیز یا ایها الانسان انك كادح الی ریك كدحا" قملاقیه 2 نگریسته شده و حقوق فردی در تمامی تنگناها محترم شمرده شده است .

7 ـ در اندیشه سیاسی اسلام تنها واكنش قهری فرد یا جامعه در برابر بی نظمی و پدیده ظلم و اختلاف نیست كه احترام به حقوق آدمی را ایجاب می كند بلكه این تحمیل از آنجا نشاءت می گیرد كه او به نیاز خود و دیگران به تكامل اعتقاد دارد و سرنوشت متعالی انسان و كرامت ذاتی او در حد : و نفخت فیه من روحی 3 شناخته شده است .

8 ـ در تفكر اسلامی جهالت نسبت به موضع و جایگاه اصیل انسان وارزش والای آن مایه اصلی همه بی عدالتیها و ستمها و عدم شناخت صحیح انسان از خویشتن بوده و تا انسان به شناخت صحیح از خود و دیگران نرسد نسبت به مسئولیتهایش جاهل خواهد بود .

كفی بالمرء جهلا ان لایعرف قدره 4 .

9 ـ در نصوص اسلامی بر ارزش و احترام به انسان علیرغم پیرایه ها و طبقه بندیهای عارضی تاكید شده است : فانهم صنفان اما اخ لك فی الدین او نظیر لك فی الخلق 5 .

10 ـ آفرینش انسان یكسان و از طبیعت برابر برخوردار است : الذی خلقكم من نفس واحده : و خلق منها زوجها وبث منهما رجالا كثیرا" ونساء 1 .

11 ـ آیه : ماكان الناس الاامه : واحده : فاختلفوا 2 بیانگر نفی فاصله و تبعیضهای ناروا است .

12 ـ در دیدگاه قرآن تفاوتها جنبه ارزشی ندارد بلكه صرفا" مربوط به پیچیدگی های نظام آفرینش و عامل معرفت رشد فكری انسان می باشد :

یا ایها الناس انا خلقنا كم من ذكر وانثی وجعلنا كم شعوبا" و قبائل لتعارفوا 3 .

13 ـ برای نفی هر گونه تبعیض ناروا در میان انسانها : پیامبر اكرم فرمود : ایها الناس ان ربكم واحد وان اباكم واحد كلكم لادم و اَدم من تراب ... 4

14 ـ ارزش و جایگاه هر انسان در جامعه و در نهایت بسته به عمل اوست ( قیمه : كل امرء مایحسنه و كل نفس بما كسبت رهینه : 5 .

15 ـ اسلام امتیاز طلبی ها براساس زر وزور وسایر معیارهای مادی مطرود شمرده و آنرا مورد نكوهش قرارداده است و قالوا نحن اكثر اموالا و اولاد 5 و مانحن بمعذبین 6 .

16 ـ در قضاوت عادلانه اسلامی حتی در نگاه كردن هم باید مساوات را مراعات كرد : واَس بینهم فی اللحظه : و النظره : 7 .

17 ـ میزان مساوات در اسلام حق و عدالت است : ( ولیكن امر الناس عندك فی الحق سواء 8 . و اعلمو ان الناس عنانا فی الحق سواء 9 در یك كلام : خذسواء واعظ سواء ( وسائل 12 ص ) .

18 ـ قرآن امنیت را از نتایج رشد و تكامل بشر می داند : ولیبدلنهم من خوفهم امنا" 2 و شهرا من را الگوی مدینه فاضله معرفی می كند : ضرب الله مثلا قریه : كانت اَمنه : 3 .

19 ـ قدرت سیاسی در تفكر اسلامی صرفا" وسیله ای برای هموار كردن راه رشد انسانها است نه هدف و یا وسیله سركوب : اللهم انك تعلم انه لم یكن الذی 4 .

20 ـ مصونیت هر انسان آگاه و متعهد به راه انسانی از هر نوع تعرض حقی است مسلم كه اسلام برآن تاكید می ورزد : لاتروعوا المسلم فان روعه : المسلم ظلم عظیم و من نظر الی مومن لیخیفه بها اَخذه الله عزوجل یوم لاظل الاظله 5 .

21 ـ رسول گرامی اسلام بخش عظیمی از حقوق فردی را در این خطاب تاریخی مشخص نمود : آنجا كه فرمود :

من اهان مومنا" فقد بارزنی بالحرب وسباب المومن فسوق و قتاله كفروا كل لحمه معصیه : و حرمه : ماله كحرمه : دمه 6 .

22 ـ در فلسفه سیاسی اسلام هدف بعثت انبیا باز گرداندن انسانها به آزادی است . فان الله بعث محمدا" لیخرج عباده من عباده : عباده الی عبادته 1 . و نه انسانهائی كه كرامت خود را بخاطر نیاز از كف می دهند می گوید : لاتكن عبد غیرك و قد جعلك الله حرا" 2 .

23 ـ شعار لاتظلمون و لاتظلمون از اصیلترین شعارهای انسان دوستانه ایست كه قرآن برای ریشه كن نمودن مایه های تجاوز مطرح كرده است 3 .

24 ـ نفی اكراه از مقوله های حقوقی روشنی است كه ضمن تحریم سلب آزادی انسان بصورت یك اصل حقوقی در محاكمات بكار گرفته می شود : حدیث رفع 4 و آیه لااكره فی الدین 5 .

تاریخ تدوین حقوق بشر در اسلام

با گردآوری آیات قرآن كریم در همان نخستین سالهای نزول قرآن , اولین مرحله تدوین حقوق بشر در اسلام انجام گرفت و تبیین مسائل مربوط به حقوق بشر در مجموعه آیات الهی در ذكر حكیم گردآوری و تدوین گردید و از این رو می توان تاریخ تدوین حقوق بشر را در اسلام به دهه دوم قرن اول هجری و دهه های آخر قرن هفتم میلادی نسبت داد و قرآن را در مقایسه با آنچه كه در غرب تحت عنوان حقوق بشر تدوین شده یكی از كهنترین اسناد مدون در حقوق بشر شمرد .

با جمع آوری گفته ها و عملكردها و تفریرهای پیامبر اسلام ( ص ) و تدوین احادیث وسیره و تالیف جوامع حدیث و سیره نبوی گام دیگری بصورت وسیعتر در زمینه تدوین حقوق بشر در اسلام برداشته شد و مبانی وریشه های حقوق بشر در لابلای كتب حدیث وسیره مطرح گردید و مانند دیگر بخشهای علوم اسلامی زمینه را برای بررسی و تحقیق و تحلیل اندیشمندان اسلامی فراهم آورد . قرن سوم هجری شاهد صدها كتاب و جامع و سیره نگاری بوده است كه با نامهای مختلف اصول و مبانی تفكر جامع اسلام را در زمینه فرهنگ و تمدن بشری و از آن جمله حقوق بشر مطرح نموده است .

خوشبختانه اكثر این كتب و جوامع حدیث كه شامل گفته ها و عملكرد های پیامبر دركل مسائل اسلامی است از گزند حوادث تلخ و ویرانگر تاریخ مصون مانده اند و ما امروز به طور مستقیم به بخش عظیمی از این میراث گرانبهای فرهنگی وعلمی تاریخ صدر اسلام وبه طور غیر مستقیم به اكثر آنها دست رسی داریم .

تتقیح كتب , اصول و جوامع اولیه حدیث توسط محدثین و محققین اسلامی مرحله جدیدی را در زمینه مسائل اسلامی و از آن جمله مسائل مربوط به حقوق بشر در سیر تاریخی تدوین حقوق بشر در اسلام آغاز نمود . دراین مرحله كار تقسیم بندی موضوعی احادیث و تبیین وطبقه بندی سندی روایات و در نتیجه مشكل تعارض احادیث آشكارتر ومنقح گردید .

با آغاز تدوین فقه و اخلاق ( دو رشته بسیار مهم از علوم اسلامی ) كه شكل جامعتر آن در قرون سوم و چهارم تجلی نمود مباحث حقوق بشر در اسلام در كتاب های فقهی و اخلاقی این عصر همچون مبسوط شیخ طوسی بطور استدلالی مطرح و مورد نقد و تحلیل قرار گرفت .

تحولات بعدی فقه را بویژه در قرنهای هفتم و هشتم هجری می توان در كتب فقهی چون مولفات محقق و علامه حلی جستجو نمود و نیز در دوران شكوفائی فقه اسلامی در قرنهای سیزده و چهارده هجری مسائل حقوق بشر در اسلام بصورت عمیقتر و روشنتری در لابلای طبقه بندی و موضوعبندی سنتی فقه در مباحث سیاسی فقه عنوان گردید 1 .

در عصر ما فقهائی بزرگ چون حضرت امام خمینی گامهای بلندی در گشودن راههای جدید در بینش فقهی برداشتند كه ضمن وارد كردن مقوله های عرفانی در شخصیت و ارزش انسان به قلمرو مباحث فقهی حقوق بشر اصولا باتكیه به دو عنصر زمان و مكان در اجتهاد افقهای جدیدی را برای صاحب نظران در برداشت از نصوص اسلامی متناسب با انسان معاصر بازنمودند . 2 .

تحول حقوق بشر در تاریخ اسلام

مطالعه تحولات حقوق بشر در صدر اسلام , در دوران حیات پیامبر اسلام , در حقیقت نشانگر یك انقلاب سیاسی و ارزشی در زمینه مسائل حقوق بشر می باشد ( 46 )

احترامی كه پیامبر به عنوان شخصیت برتر الهی و مقام رسمی سیاسی برای انسانها از هر عقیده و رنگ وطبقه اجتماعی قائل بود و شخصیتی كه به زنان داد واعمال جاهلیت را در زمینه های تحقیر و تبعیض و ستم نسبت به انسانهای محروم تقبیح نمود در تاریخ بشر كم نظیر است .

وقتی پیامبر در برابر جنازه یك یهودی از جا بلند می شود و با یهودیان و مسیحیان متحد و با قبول پیوستن آنها به جامعه اسلامی وحدت ملی را پایه ریزی می كند و زنده به گور كردن دختران را به عنوان یكی از زشت ترین صورت های تحقیر بشر مورد تقبیح قرار می دهد و یاران خود را به آزادگی و اظهار نظر حتی در برابر نقطه نظرات خود تشویق می كند و نشستن ساده وبدون نشانه در حلقه یارانش را برتكیه بر مقام و اریكه قدرت ترجیح می دهد , تصویری از تعالی حقوق بشر را در تاریخ تاریك و سراسر ستم عصر خود ترسیم می كند .

یاران پیامبر كه تربیت شده این مكتب بودند هر كدام الگوئی از این تصور و تصویر بودند . در این میان علی علیه السلام بیش از هر شخصیت اسلامی دیگر در این زمینه سختگیر و روشنگر بود .

از آنجا كه جز اختصار در كلام راه دیگری وجود ندارد كافی است به فرازهائی از رفتار سیاسی امام در برخورد قضائی باخصم خود در دادگاه عدل اسلامی و نفی تبعیضهای ناشی از انتساب به پیامبر و قریش ونیز به دستور اكیدی كه آن حضرت برای نصرانی پیرمرد سائل صادر فرمود كه از بیت المال برایش جیره تعیین كنند توجه شود .

علی علیه السلام حتی امتیازاتی چون حضور در جبهه های بدر و حنین را در تقسیم مزایای اجتماعی مردود شمرد و از شكل گیری عوامل فشار كه به دنبال كسب امیتازات بودند ممانعت نمود و رضایت مصلحت عمومی را اساس حكومت و مظهر اراده الهی برشمرد وتا لحظه آخرین عصر پربركت خود از حقوق انسانها و آزادگی ایشان دفاع و حمایت نمود . سخنان آن حضرت را در بحث گذشته در این زمینه از نظر گذارندیم .

متاسفانه در دوران خلافت امویان نظام طبقاتی و اندیشه امتیاز طلبی و انحصار جوئی ابتدا از طریق تحریف ارزشهای اسلامی و سپس به اتكاء قدرت مالی , نظامی و سیاسی در مناطق , به دور از معارف اصیل اسلامی , جایگزین مساوات وآزادگی و احترام به حقوق انسانها گردید و خلاف از این خط اصیل اسلامی منحرف شد و بسیاری از ارزشهای اسلامی در زمینه حقوق بشر مورد تحریف قرار گرفت .

بنی العباس كه ابتدا برای مبارزه با انحصار طلبی و رفتار ضد بشری امویان برخاسته بودند سرانجام بدلیل ماهیت عوامل موثر در انتقال قدرت به گروه اجتماعی جدید , عباسیان نیز به همان راه اسلاف خود كشانده شدند و این بار با شیوه ای دیگر ارزشهای اسلامی تحریف شد و تبعیض و بی احترامی و تحقیر به انسانها به صورتی شدیدتر از گذشته اعمال گردید .

اگر بنی امیه بنابر اصل خرافاتی برتری نژادی دست به نقض حقوق بشر زدند , بنی العباس براین تصور كه چون از خاندان پیامبرند خود را گروه ممتاز و برتر صاحب امتیاز شمردند و از این رهگذر برای توجیه رفتار غیر انسانی و ضد اسلامی خود به نوعی دیگر از تحریف ارزشهای اسلامی دست یازیدند 1 .

بررسی جنبشها و قیامهای سیاسی و مسلحانه ای كه در این دو دوره از تاریخ اسلامی رخ داده است نشان می دهد كه انگیزه بسیاری از این تحولات ریشه در تبعیض و تحقیر و تضییع حقوق اساسی افراد و ارزش های اسلامی مربوط به این حقوق دارد 2 .

در دوران امپراتوری عثمانی گرچه زیر پا گذاردن حقوق و آزادیهای اساسی ملتهای مسلمان و نیز غیر مسلمان به امیتاز نژادی و امتیاز مذهبی كمتر ارتباط پیدا می كند , ولی اینان نیز مانند اسلاف اموی و عباسی خود تبعیضها و تحقیرها و ستمها و تضییع حقوق انسانهای تحت حكومت خود را زیر پوشش برخی از ارزشهای اسلامی مانند جهاد و ایجاد پان اسلامیسم انجام دادند و با ملتها و قبائل غیر ترك و ملتهای غیر مسلمان رفتاری تحقیر آمیز و مبتنی برتبعیض داشتند .

تصویر خشن و غیر عادلانه و نقض حقوق بشری كه تركهای عثمانی از اسلام در دوران حكومت مستبدانه خود ارائه دادند سالهای متمادی موجب گردید كه اسلام در اندیشه غریبان در شكل یك تهاجم نظامی بیرحمانه و رفتار خشونت آمیز و تحقیر بشری تصور شود و تز " اسلام با شمشیر پیشرفت كرده است " در اذهان آنها رسوخ نماید .

تا آنجا كه بسیاری از روشنفكران و نویسندگاه مسلمان برای شستشوی ذهنی غریبان و ازمیان بردن این ذهنیت غلط ناگزیر شدند راه افراط پیموده , دیگر اصول سیاسی اسلامی چون جهاد ونفی ركون و نفی سبیل و نظائر آن را مردود شمرده و اسلام در پوششی از تسلیم وسازش ارائه دهند .

در دو قرن اخیر با كمال تاسف نفوذ استعمار غربی اكثر مسلمانان را از هویت اسلامی بیگانه و آنان را به گرایشهای تجدد طلبانه و معنی نادرست روشنفكری و رفتار و تفكر غیر مسئولانه لائیك سوق داد و در حقیقت در قرن اخیر مسلمانان نه به درستی راه و رسم اسلامی را در زمینه احترام به حقوق بشر داشته اند و نه رفتار كاملا غربی را اعمال كرده اند 1 .

هنگامیكه امروز قوانین اساسی كشورهای اسلامی را در زمینه حقوق بشر و رفتارهای سیاسی را در این كشورها در زمینه حقوق اساسی و آزادی های فردی مورد مطالعه قرار می دهیم , آثاری از گرایشهای شعاری به اندیشه غرب در زمینه حقوق بشر را می یابیم ولی بیگانگی از هویت اسلامی و دوری از ارزشهای والای اسلامی در زمینه حقوق بشر آنها را به بی مایگی و تضاد گفته و عمل كشانیده است .

تنها حادثه ای كه در این عصر , قابل ذكر است تدوین حقوق بشر اسلامی است كه اعضاء سازمان كنفرانس اسلامی در سال جاری به آن دست یافته و تصویری نه چندان دور از واقعیتهای اسلامی از حقوق بشر را در یك میثاق بین المللی اسلامی ارائه داده است .

به اعتقاد ما قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بلندترین گام را در تصویر حقوق بشر در اسلام برداشته و در یك فصل جداگانه تحت عنوان حقوق ملت و ملی بیش از 24 اصل مسائل حقوق و آزادیهای اساسی را برشمرده است .

جمهوری اسلامی ایران براساس چنین قانون اساسی بویژه اصل های 13 و 14 رفتار انسان دوستانه و مبتنی براحترام به حقوق بشر را نسبت به همه اقشار ملت اعم از اقلیتهای دینی و سیاسی در پیش گرفته است كه در مقایسه با دیگر دولتها بویژه كشورهای اسلامی , از امیتازات چشم گیری برخوردار بوده است . جهان برخی از این حقایق را علیرغم تبلیغات سهمگین رسانه های گروهی صهیونیستی بین المللی درگزارش گالیندوپل نمایند ویژه سازمان ملل متحد مشاهده نمود 1 .

در پایان این بحث فشرده لازم به تذكر است كه بحث داغ حقوق بشر را درمحافق سیاسی جهان نباید جدی گرفت , همانطور كه شعار صلح برای شرق كمونیست یك حربه سیاسی است , شعار حقوق بشر نیز برای امریكا و غرب چیزی جز یك چماق برای سركوب مخالفین بویژه دولتهائی كه منافع استعماری آنها را به خطر می اندازند نیست و بهمین دلیل است كه لیست كشورهای ناقض حقوق بشر همواره درحال محو و اثبات است و چنان كش دار است كه گاه میش بجای گرگ وگرگ بجای میش در این لیست ارائه می گردد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

 

 

1 ـ به عنوان نمونه می توان مقایسه بین دموكراسی بمفوم غربی و آزادی براساس اندیشه اسلامی را در این مورد درنظر گرفت .

1 ـ آیه 70 سوره اسراء : ولقد كرمنا بنی آدم , به تنهائی می تواند سبقت و قدمت اندیشه حقوق بشر در اسلام را به اثبات برساند .

1ـ رجوع شود به مقدمه كتاب انسان و سرنوشت نوشته استاد شهید مطهری و مقدمه كتاب جبر و اختیار تالیف علامه محمد تقی جعفری .

2 ـ رجوع شود به فقه سیاسی , ج اول از همین قلم صفحه 552 .

1 ـ رجوع شود به بحث فطرت درتفسیر المیزان نوشته استاد علامه طباطبائی ج 16 صفحه 198 .

2 ـ اصل اباحه عبارت است از مباح بودن هر عملی مگر آنچه كه شرع به طور معین آن را حرام شمرده است .

3 ـ اصل برائت عبارت است از مبرا از مسئولیت بودن هر انسان مگر آنكه تكلیف ویا جرم وی با دلیل معتبر ثابت گردد .

1 ـ نهج البلاغه : قصارالحكم : شماره 105 :

2 ـ رجوع شود به فقه سیاسی ج 3 از همین قلم صفحه 95 .

3 ـ لااكراه فی الدین قدتبین الرشد من الغی ( سوره بقره آیه 232 ) در دین تحمیل نیست این در حالتی است كه راه ردش وراه ضلالت آشكار گردیده است . رجوع شود به تفسیر المیزان ج 2 صفحه 360 .

1 ـ سفینه البحار ج 1 صفحه 13 .

1 ـ سفینه البحار ج 1 ماده رضا .

2 ـ سوره انبیا آیه 92 : اینست امت شما كه امت یكپارچه است و من پروردگار شمایم پس همگی خدا را پرستش نمائید .

3 ـ رجوع شود به تفسیر المیزان ج 4 صفحه 123 .

4 ـ سوره انسان , آیه : ما انسان را آفریدیم او در سپاسگزاری و ناسپاسی مختار است .

5 ـ سوره كهف آیه 29 : هر كس خواست ایمان بیاورد و هركه خواست كفر بورزد .

6 ـ سوره انعام آیه 94 : اكنون كه تنها بسوی ما آمدید همچنانكه شما را تنها آفریدیم .

1 ـ سوره بقره آیه 30 رجوع شود به تفسیرالمیزان ج 1 صفحه 115 .

2 ـ سوره انشقاق آیه 6 .

3 ـ سوره ص آیه 72 .

4 ـ نهج البلاغه : خطبه 16 ـ 9 .

5 ـ همان : نامه 53 ـ 9 .

1 ـ سوره نساء آیه 1 .

2 ـ سوره یونس آیه 19 .

3 ـ سوره حجرات آیه 13 .

4 ـ تحف العقول صفحه 29 .

5 ـ سوره مدثر آیه 38 .

6 ـ سوره سبا آیه 36 و 35 .

7 ـ نهج البلاغه نامه 27 و نامه 46 .

8 ـ همان : خطبه 59 .

9 ـ همان : نامه 70 : بدانید مردم درچشم ما یكسانند .

1 ـ وسائل الشیعه ج 12 صفحه 10 : یكسان بگیر و یكسان بده .

2 ـ سوره نور آیه 55 : سرانجام امنیت را جایگزین ترسشان می سازد .

3 ـ سوره نحل آیه 112 : خداوند آبادی امن را مثال می زند .

4 ـ نهج البلاغه خطبه 131 : خدایا تو میدانی كه آنچه ما در اختیار گرفته ایم وسیله ای است برای ....

5 ـ اصول كافی ج 2 صفحه 272 : مسلمان رانترسانید زیرا ترساندن او ستمی بس بزرگ است هركس كه به مومنی نگاهی بیافكند كه او را بترساند خداوند او را در روزی كه جز عنایت پروردگار كارسازی نیست مجازات خواهد.

6 ـ سفینه البحار ج 1 صفحه 41 : هركس كه مومنی را بترساند با من اعلام جنگ نموده است ناسزا گفتن و جنگ نمودن با او كفر است و دست درازی به مال او نافرمانی خدا است واحترام مال او مانند احترام خون او است .

1 ـ وسائل الشیعه ج 3 صفحه 14 ـ نهج البلاغه خطبه 154 : خداوند پیامبر را مبعوث نمود تا بندگانش را از عبودیت دیگران آزاد سازند .

2 ـ وسائل الشیعه ج3 صفحه 43 ـ نهج البلاغه نامه 31 : بنده دیگری مباش ترا خدا آزاد آفریده است .

3 ـ سوره بقره آیه 279 : نه ستم كنید و نه ستم بپذیرید .

4 ـ رفع عن امتی تسعه ... و عما اكرهوا علیه ( از امت من نه مورد از مسئولیتها وتكالیف برداشته شده ویكی از آنها موردی است كه فرد مورد اكراه قرار می گیرد .

5 ـ سوره بقره آیه 256 .

1 ـ رجوع شود به فقه سیاسی از همین قلم ج 2 صفحه 5 .

2 ـ همان : صفحه 65 .

1 ـ رجوع شود به انقلاب اسلامی وریشه های آن از همین قلم صفحه 146 چاپ دوم .

2 ـ همان : صفحه 124 .

1 ـ رجوع شود به فقه سیاسی از همین قلم ج 1 صفحه 536 .

1 ـ همان : صفحه 327 .

 

نویسنده:حجت الاسلام عباسعلی عمید زنجانی

 

دریافت کد : توجه : شما میتوانید با تغییر مقادیر width و height در کد فوق عرض و ارتفاع دلخواه خود را تنظیم کنید.
نظر شما :
captcha
  • محل تبلیغ شما در پورتال مناظره و گفتگو
هنگامی كه مفاهیم حقوق بشر را در بستر تعالیم اسلام مورد بررسی قرارد می دهیم قبل از هر نوع پیشداوری باید نكاتی را به عنوان پیش فرض در زمینه تبیین مبانی و مفاهیم حقوقی مد نظر قرارداد زیرا كه بی توجهی و یا بی اطلاعی از این پیش فرضها و مرز بندیها در بسیاری از موارد موجب گمراهی وانحراف از تعالیم واقعی اسلام می گردد . اینك به برخی از این اصول و پیش فرضها به منظور روشنتر شدن موضوع بحث اشاره می شود .
 
بنظر شما شبکه های اجتماعی و مجازی بومی تا چه میزان اعتماد عمومی جامعه را برای عضویت و استفاده جوانان خصوصا به خود جلب کرده است؟
زیاد
19%
 
متوسط
17%
 
کم
62%
 
آمریکا و متحدانش مهمترین ناقضان حقوق بشر/اشتهای فروشندگان سلاح به سعودی‌ها سیری ناپذیر است
آمریکا و متحدانش مهمترین ناقضان حقوق بشر/اشتهای فروشندگان سلاح به سعودی‌ها سیری ناپذیر است
بازدید : ٤٩
هیچ خط قرمزی برای مبارزه با فساد نداریم/جنایات مدعیان دروغین حقوق بشر باید بازگو شود
هیچ خط قرمزی برای مبارزه با فساد نداریم/جنایات مدعیان دروغین حقوق بشر باید بازگو شود
بازدید : ٨٠
آیت الله خاتمی: آمریکایی ها نمی گذارند کمک های جهانی برای سیل زدگان به کشورمان برسد
آیت الله خاتمی: آمریکایی ها نمی گذارند کمک های جهانی برای سیل زدگان به کشورمان برسد
بازدید : ٤٨
سناتور آمریکایی: ترامپ به جای ونزوئلا نگران دموکراسی در عربستان سعودی باشد
سناتور آمریکایی: ترامپ به جای ونزوئلا نگران دموکراسی در عربستان سعودی باشد
بازدید : ١٠٣
ظریف: فروش غیرقانونی فناوری هسته‌ای به ریاض، ریاکاری واشنگتن را برملا کرد
ظریف: فروش غیرقانونی فناوری هسته‌ای به ریاض، ریاکاری واشنگتن را برملا کرد
بازدید : ٨٦
نخست‌وزیر کانادا: فشار حقوق‌بشری به عربستان را ادامه می‌دهیم
نخست‌وزیر کانادا: فشار حقوق‌بشری به عربستان را ادامه می‌دهیم
بازدید : ١٣٢
شکنجه فرزندان مهاجران در آمریکا؛ آزار جنسی تا آب‌های غیربهداشتی
شکنجه فرزندان مهاجران در آمریکا؛ آزار جنسی تا آب‌های غیربهداشتی
بازدید : ١٧٤
پلیس های آمریکایی روزانه سه نفر را می کشند/ 400 کشته از ابتدای 2018 تاکنون
پلیس های آمریکایی روزانه سه نفر را می کشند/ 400 کشته از ابتدای 2018 تاکنون
بازدید : ١٥٨
پل استریت: آمریکا و سابقه حقوق بشری ریاکارانه‌اش
پل استریت: آمریکا و سابقه حقوق بشری ریاکارانه‌اش
بازدید : ١٧٩
شایق تصریح کرد: حقوق بشر آمریکایی برخاسته از فرهنگ «گلادیاتورها» است|باید انتقام خون 17 هزار شهید ترور را بگیریم
شایق تصریح کرد: حقوق بشر آمریکایی برخاسته از فرهنگ «گلادیاتورها» است|باید انتقام خون 17 هزار شهید تر...
بازدید : ٦٠٥
کاظمی قمی: حقوق بشر در فرهنگ آمریکا معادل با «قدرت و منفعت» است
کاظمی قمی: حقوق بشر در فرهنگ آمریکا معادل با «قدرت و منفعت» است
بازدید : ٣٢١
ایمانی: حمایت آمریکا از «حکومت حجاز» به‌عنوان متحجر‌ترین رژیم دنیا نشان‌دهنده «حقوق بشر آمریکایی» است
ایمانی: حمایت آمریکا از «حکومت حجاز» به‌عنوان متحجر‌ترین رژیم دنیا نشان‌دهنده «حقوق بشر آمریکایی» اس...
بازدید : ٢٣٥
با قدرت با جنایت صورت گرفته در اصفهان برخورد می کنیم | محمدجواد لاریجانی در گفتگوی ویژه خبری
٤٤:٤٠
با قدرت با جنایت صورت گرفته در اصفهان برخورد می کنیم | محمدجواد لاریجانی در گفتگوی ویژه خبری
بازدید : ٣٧٣٧
آمریکایی ها و غرب به این نتیجه رسیدند که حریف ایران نیستند | محمدجواد لاريجاني در گفتگوي ويژه خبری
٣٩:٥٤
آمریکایی ها و غرب به این نتیجه رسیدند که حریف ایران نیستند | محمدجواد لاريجاني در گفتگوي ويژه خبری
بازدید : ٤٣١٣
  • محل تبلیغ شما در پورتال مناظره و گفتگو