ما حتی در مورد رهبری هم زمینه های محاجه و گفت وگو داریم، همان طور که با استشهاد به سیره ی ائمه یا حضرت رسول و … می توانیم مواردی را پیدا کنیم که به رهبری نهی ای کرده باشند، یعنی نظری مخالف رهبری بیان کرده باشند. در نقد مؤمنان به ولایت فقیه، در سیستم اسلامی آن چه ما به آن در چارچوب نظریه ی امت و امامت و ولایت فقیه، معتقدیم ولایت فقیه است نه ولی فقیه. یعنی به شخص ولی فقیه می توانیم نقد کنیم نه به خود ولایت.
 
حقوق متقابل شهروند و حاکم در نظام لیبرال دموکراسی 
 
در نظام های لیبرال دموکراسی، از طول شکل گیری تا الآن، تفسیرهای متفاوتی از این بحث داده شده است. مثلاً شهروند کیست؟ در یک مقاطعی برای شهروند تلقی شدن، مرد بودن و مقدار خاصی پول داشتن ملاک بود، تا حق رای دادن و انتخاب شدن داشته باشند.
 
در دوره های متأخر محدودیت های خود را بیش تر برداشته است. در سیستم های موجود هرکس به اعتبار این که شهروند تلقی شود و تابع دولت لیبرال باشد، یک چارچوب حقوقی قانونی مشخص وجود دارد که در درون او تعهدات فرد در برابر حکومت و حقوق و امتیازاتش مشخص شده است. آنچه در تقریرهای موجود و مثلاً در بیان جان راولز هست، یک سری مزایای اساسی هست که دیدگاه های لیبرال بر آن تأکید دارند.
 
حق تفکر، حق آزادی عقیده یا حق بیان آزاد نقطه نظرات، حق تشکیل اجتماعات، حق تشکیل سازمان ها و تمام حقوقی که به شخص امکان می دهد که به عنوان یک فرد مستقل بتواند بر سرنوشت خودش در این سیستم ها حاکم باشد و منافع و مصالح خودش را دنبال کند. این ها به حسب صوری داده شده است.
 
حدود امتیازات در نظام لیبرال دموکراسی
 
و البته همه ی این حقوق هم در چارچوب قوانین مشخص تعریف و تحدید شده است. این طور نیست که به صورت مطلق باشد. سیستم های سکولار و به طور بارزتر سیستم های لیبرال دموکراسی تمایزشان با سیستم های دیگر در این است که حدود محدودیت ها فرق می کند. بسته به این که اصالت را به چه بدهید و بنیان های متافیزیکی و نظری شما چه باشد، دایره ای امتیازات و حقوق و مسئولیت ها را افزایش یا کاهش می دهد. در سیستم های لیبرال چون موجودیت دیگری غیر از فرد اصالت ندارد و یک نظریه ی تحلیلی که سیستم های اجتماعی دارند- یعنی فکر می کنند که جهان اجتماعی از تصمیمات آزادانه ی افراد منزوی شکل می گیرد.- در نتیجه حتی الامکان شرایط را طوری تعریف کرده اند که همه چیز تابع این موجود، یعنی فرد، باشد، حتی دولت.
 
مثلاً بحث دولت حداقلی یا آزادی انتخاب دیانت و مذهب اساسش بر این اصل است که همه ی این مجموعه ی سیستم از دل تصمیم فرد در می آید و در نتیجه همه تابع او هستند، و محدودیت ها و مسئولیت هایی که برای فرد تعریف می شود باید در حداقل و از باب اضطرار و ضرورت باشد و بیش تر از آن نباشد.
 
این مسئله می تواند یک طرف دیگری داشته باشد، یعنی مثلاً نسبت شهروند و حاکم اگر مسئله را از حیث حقوق شهروندی ببینیم، یعنی ما دائم صرف نظر از وضعیت های سیستمی یا مسئولیت یا تعهداتی که افراد بر اساس نقش های سیستمی شان دارند، بحث را دنبال کنیم، مطلب طور دیگری می شود. مثلاً افراد حق دارند، صحبت شان را بکنند، مطالب شان را در جامعه منتقل کنند، حق دارند هر عقیده ای داشته باشند، براساس لیبرال دموکراسی تبلیغ کنند. بسته به قالب های نقشی که می گیرند، حقوق شان متفاوت خواهد شد. یک شهروند عادی و شهروندی که در درون سازمان مشخصی قرار گرفته و به عنوان یک عضو حکومت است، حدود، اختیارات مسئولیت ها و امتیازاتشان فرق می کند.
 
تحقق حقوق شهروندان در نظر و عمل
 
در مقام نظر یک بحث است و در مقام عمل بحث دیگری است. در همه ی دنیا، این تمایزات هست؛ مثلاً شما به لحاظ انسان شناسی می گویید انسان موجودی آزاد و مختار است، ولی آیا هر لحظه، هر کاری خواست می تواند انجام دهد؟ بله آزاد و مختار است. ولیکن گاهی شرایط و مقتضیات محیطی مانع از این می شود که بتواند آزادی محیطی خود را تحقق ببخشد. یا اساسا شرایط به گونه ای شکل می گیرد که عملا مانع از تحقق حقوق می شود. از جمله ی این ها نظری است که در قرن نوزدهم میلادی چپ ها مطرح می کردند، دایر بر این که حقوق لیبرال در واقع حقوق بورژوایی است، یعنی فقط آدم هایی ثروتمند امکانش را دارند، می توانند این حقوق را تأمین کنند.
 
مثلاً آدمی که دغدغه ی معاش دارد نمی تواند از حقوقش استفاده کند یا آنها را محقق سازد. در مورد غیر از این مسئله هم، جریان های سیاسی مختلفی از آنارشیست ها، کمونیست ها، سوسیالیست ها و … در غرب وجود داشتند، که به حسب قاعده ی نظام های لیبرالیستی، باید بتوانند عقایدشان را ترویج کنند، اجتماعات شان را داشته باشد و دست یابی به حکومت پیدا کنند. ولی در عمل شما می بینید از قرن نوزدهم که جریان های چپ در اشکال آنارشیستی و سوسیالیستی و کمونیستی مطرح شد، تا بعد از جنگ دوم، تا وقتی که این نیروها را مهارشان نکردند، اجازه نیافتند در سیستم مداخله کنند. بلکه در تمام این مدت آن ها را زندانی می کردند و می کشتند.
 
یعنی این حق وجود داشت، ولی امکان تحقق اش وجود نداشت. چون که مقاصد و اهداف کمونیست ها و سوسیالیست ها با چارچوب های ساختای این سیستم تفاوت داشت. این طور نیست که وقتی از لحاظ حقوقی این امکان وجود دارد از لحاظ واقعی و عملی هم وجود داشته باشد که طرح اهدافش را دنبال کند. هنوز هم جریان هایی در غرب هستند که در پیگیری اهداف و مقاصدشان مشکل دارند، مثلاً جریان اسلامی نمی تواند در غرب حزب یا تشکلی تأسیس کنند که مقاصد دینی را پیگیری کنند. مفروضاتی است که در درون یک سیستم و فرهنگ امکان تحقق دارد و آن سیستم در نهایت غالب بر این حقوق و امتیازات است.
 
- آیا اساسا در نظام لیبرال دموکراسی شهروندان وظیفه دارند از حاکم انتقاد کنند یا از او سوال بنمایند؟
 
هیچ تکلیفی برای این که این کار را انجام بدهید، ندارید. این امکان را دارید. آن چه که تحت عنوان حقوق در نظام لیبرال دموکراسی مطرح است، بعضی صورت حقوق و بعضی صورت امکان را دارد، این چنین نیست که تکلیف و تعهد باشد. در بعضی از سیستم ها هم چنین تکلیف ها و تعهداتی هست. مثلاً تصمیم به رأی دادن؛ مثلاً سیستم مردم را ملزم می کند که حتماً در رای دادن شرکت کنند و اگر نکنند جریمه می شوند.
 
هرچند که در عمل این جریمه دنبال نمی شود، ولی اصولاً بحث حقوق شهروندی امکانی است که برای شخص گذاشته می شود، که اگر مطالبه ای داشت بتواند آن را طرح کند، و الا تعهد و تکلیفی نیست. البته نظریه پردازان خصوصاً در نگاه روسویی یک نگاهی به دموکراسی دارند، که یک شهروند خوب را شهروندی می دانند که تکلیف و مسئولت برای خودشان قائل می شود که در امور اجتماعی شرکت کند.
 
اما یکی از ایرادهای لیبرال دموکراسی این است که نمی تواند شهروندان مسئول بیافریند. بیش تر این امکان را فراهم می کند که مردم مطالب شان را مطرح کنند. این نقدی است که متفکرینی مثل آرنت یا اشتراوس و اجتماع گرایان مثل ساندرز به لیبرالیزم دارند.
 
برای بعضی از نظریه پردازان دموکراسی یک شهروند خوب شهروندی است که مسئولیت سرش بشود، تکلیف اجتماعی اش را بشناسد و مداخله کند، و یکی از انتقادات به لیبرال دموکراسی در شکل های اخیرش این است که با مبانی و مفروضات و نحوه ی عمل کردش امکان تحقق شهروند خوب را از بین برده است، چون شهروندان احساس مسئولیت نمی کنند. افرادی به وجود آورده اند که هیچ نوع تکلیفی برای خودشان احساس نمی کنند که در مقابل رخدادهای اجتماعی مسئولیت نشان بدهند.
 
ولی خود لیبرال دموکراسی از اول در شکل معمولش این گونه بوده است، که یک امکاناتی را فراهم کند، تعهد و تکلیفی ندارد که یک شخص حتماً مطالباتی داشته به امور اجتماعی حساس باشد. اگر منافع و مصالحش اقتضا کرد می آید.
 
در واقع در تعریف های اخیر، دموکراسی راهی است که به شما امکان می دهد که اگر خواستی منافع، مصالح یا مطالباتی داشته باشی، بتوانی آن را در عرصه ی اجتماعی دنبال کنی والا بحث تکلیف نیست.
 
- این مسئله در نظام امت و امامت به چه صورتی است؟
 
سیستم های سیاسی از یک جهاتی با هم مشابه اند و از یک جهاتی با هم فرق می کنند. منظور از سیستم ها، سیستم هایی است که موجه و مشروع اند، نه دیکتاتوری ها و … . نظام هایی که به فکر و عقیده ی مشخصی تحقق بخشیده اند. در نظام دینی هم اگر در چارچوب ولایت فقیه ببینیم یک تکالیف و تعهداتی در ناحیه ی حکومت است و یک سری حقوق و امتیازاتی؛ از این طرف هم یک سری تکالیف و تعهداتی از ناحیه مردم هست و یک سری حقوق و امتیازاتی. متاسفانه این بحث درست تفسیر داده نشده است و به نظر من عمده مشکلاتی که وجود دارد این است که درست وارد موضوع نشده اند.
 
نظارت بر حاکمیت، حق و تکلیف!
 
ما در سیستم ولایت فقیه داریم که مردم ولی فقیه را انتخاب می کنند، یعنی در سیستم موجود ما حق مردم است که در یک انتخاب دو مرحله ای ولی فقیه خود را انتخاب کنند. این جا بحث های حاشیه ای زیادی مطرح می شود که این حق مردم به چه شکل قابل تحقق است؟ و مفاد و محتوایش چیست؟ و علی الاصل این حق به چه کیفیتی برای مرم اثبات شده است؟ در این زمینه از مستندات دین که کسی به آن ها توجه نکرده نامه های کوفیان به حضرت سید الشهداء (علیه السلام) در قضیه ی کربلا است یکی از مواردی که کوفیان به حکومت اعتراض می کردند -و بیان حضرت یا تقریرشان بود که این حرف حرف درست است- این بود که حکومت یزید «یأتمرون الناس بغیر رضاهم» حاکمیت بر مردم پیدا کردند، بدون آن که مردم خواهان آن باشند. یعنی رضایت مردم یکی از حقوق مردم است. نمی شود به غیر رضای مردم بر آن ها حکومت کرد.
 
از آن طرف مردم یک تکلیفی دارند که از نظر تعبیرهای جدید یک حقی است و آن هم تکلیف امر به معروف و نهی از منکر. همان مسئولیت اجتماعی در برابر انحراف ها و مفاسد، که گفتیم در سیستم های لیبرالیستی نیست. در سیستم دینی همان که انسان راجع به امور شخصی و فردی مثل نماز و عبادت های فردی تکلیف دارد، در برابر امور اجتماعی هم تکلیف دارد. البته در بطن این امور اجتماعی هم یک حقی هست. یعنی حق برای شما در قالب یک تکلیف جعل شده است، که اگر امور جامعه در مسیر درست قرار نگرفت، شما در مقابل حکومت یا در مقابل دیگران که از گروه های مختلف اجتماعی هستند، وظیفه دارید که امر به معروف و نهی از منکر کنید.
 
قیام سیدالشهدا (علیه السلام) در این قالب انجام گرفت، در خیلی از احادیث داریم که قرار گرفتن در مقابل مفاسد و انحرافات حکومت و سایرین جزء تکلیف مردم است، البته جزء حقوق مردم هم است که مردم بتوانند نظرات خودشان را در چارچوب دیانت دنبال کنند.
 
رابطه ی «دو طرفه» بین امام و امت
 
معمولاً رابطه ی امام و امت را طوری مطرح می کنیم که گویی این رابطه، یک طرفه است، و حاکم دستور می دهد و مردم تبعیت می کنند. این البته در یک طرف قضیه است. در همه ی سیستم های سیاسی هست، یعنی در بخش اعظم امور اجتماعی حکومت ها حکم می کنند و مردم تبعیت می کنند، مثلاً می گویند این قدر مالیات بدهید. از این سو بروید یا نه، سیستم آموزش این گونه باشد، از فردا ماشین بیاورید یا نیاورید و… . حکومت ها حکم می کنند و مردم تبعیت. و فقیه ممکن است یک جاهایی حکم کند.
 
آن چیزی که از اختصاصات سیستم ما می شود، شئوناتی است که ما برای ولایت فقیه قائلیم. یک جاهایی امکان دارد فراتر از ساختار قانونی ولی فقیه دستوراتی بدهد، مثل زمان جنگ که خیلی از این موارد برای ما اتفاق افتاد و سیستم های دیگر هم باز برای خودشان تعریف کردند. در یک جاهایی مثل آمریکا دولت می تواند وتو کند. رئیس جمهور برای خودش یک حقوقی در سیستم دارد، که فراتر از حدود معمول است، یعنی یک حقی خاص اوست، مثل این که رئیس جمهور دستور کنگره را وتو کند، یا مثلاً بدون اطلاع جنگی را آغاز کند، یا در موارد اضطراری یک اختصاصاتی دارد، این عیناً در سیستم های دینی هم وجود دارد با این تفاوت که خیلی بحث نشده است.
 
کم کاری فقها در نظام سازی امت و امام
 
یکی از مشکلاتی که وجود دارد این است که فقها نیامده اند بگویند ولایت فقیه که می تواند در بعضی موارد از حدود قانونی بیرون برود مبانی و اقتضائاتش چگونه است؟
 
در سیستم های دیگر یک چنین حقی مثلا برای رییس جمهور گذاشته اند که شما اگر نخواستید وتو کنید. خب این یعنی همان که مثلا دستور نماینده های مجلس را وتو کنید. اما در سیستم ما اگر رهبری دستور بدهند که روزنامه ها منتشر نشوند، مثل این که یک چیز عجیبی است. در حالی که در همه جای دنیا چنین مواردی وجود دارد.
 
امام (رحمه الله تعالی علیه) در قضیه ی ولایت فقیه فرمودند ولایت فقیه هر کاری می کند، مطابق مصالح عمل می کند، ولی کسی از مجتهدین و مراجع نیامده که تعریف کند که این مصالح چیست؟ و ما از کجا می توانیم تشخیص بدهیم و بگوییم این تابع مصلحت است یا نه؟ حدودش این با مشخص نشده است. این یک بخش مربوط به سیستم حکومتی است بخشی هم مربوط به رابطه ی امامت و امت بیرون از سیستم های عادی.
 
تبعیت در سیستم حکومتی
 
در هر سیستم حکومتی وقتی شما نمی خواهید از دستور تبعیت کنید – لزومی ندارد به رهبری برگردد، بلکه ناظر به به یک آدم بالا دست و هر مافوقی است- سریعا کنارت می گذارند. این اقتضائات سیستمی است، چیز عجیبی نیست.
 
منتها از نظر دینی روی این موضوع بحث نشده است. مراجع یا محتهدین باید بحث کنند. مثلاً وقتی که حضرت امام فرمودند امر اعمال حاکمیت در چارچوب مصالح یا چارچوب شرع است، مصالحی که اگر از آن تخطی کرد اعتبار حاکم از بین می رود، ما نمی توانیم بفهمیم چه موردی است. این ها را کسی بحث نکرده است.
 
نظام حکومتی امت و امامت از وجهی مانند دیگر حکومت هاست
 
البته وقتی به شیوه ی ائمه بر می گردیم، -گرچه ائمه که همه حکومت دار نبودند- -مثلاً در حکومت حضرت امیر و یا حضرت رسول، سیستم حکومتی یک سیستم معمول مثل همه ی سیستم های دنیاست. در هر موردی که پیش می آید قضیه خیلی شبیه است.
 
مثلا جنگی می شود، حضرت می گویند همین جا باید جنگ کنیم، دیگران می گویند نه باید برویم بیرون شهر بجنگیم. بالاخره یک کسی باید دستور نهایی را بدهد، این می شود حکم حکومتی. مردم حرف هایشان را زدند، رهبری باید بنشیند حرف ها را گوش کند، بعد تصمیم بگیرد؛ هر سازمان و تشکیلاتی این چنین است. اگر رهبری یا یک مسئولی یا رئیس اداره ای بدون لحاظ نقطه نظرات دیگران، بی حساب عمل کند در واقع خودش را خراب کرده است.
 
باید در سطح حکومتی، چارچوب های شرعی اعمال ولایت را تعریف و مشخص کرد و مقیاس ارائه داد. حضرت امام یک مقیاس کلی دادند، دیگران ندادند.
 
 تفاوت نظام امت و امامت؛ حق و تکلیف عمومی و دائمی مردم در سیاست
 
یک وجوه شباهتی بین رابطه ی امام و امت و رابطه شهروند و حکومت در نظام های حکومتی غرب وجود دارد و یک وجوه تفاوت. وجه تفاوت رابطه ی امام و امت با سیستم های دیگر -سیستم های معمول دنیا حتی سیستم های غیر سکولاریستی دنیا، حکومت صفوی یا هر حکومت دیگر که سکولار هم نبوده است- این است که حکومت دارای یک تکنیک و فنی دانسته می شود و بر این مبنا دو حوزه ی جدید به عنوان تکنیک و فن تعریف می شود. حالا در دوره های جدید یکی از این حوزه ها بسط و گسترش داده شده است.
 
در گذشته در حوزه ی حکومت، رابطه ی خاصی بین حاکم با مجموعه سیستم اش برقرار بوده است و مردم جایگاهی در آن نداشتند و یک رابطه ی محدود و تکنیکی برقرار بوده است. در رابطه با یک یا چند مصلحت سیاسی، امنیتی یا اقتصادی، این رابطه در حکومت های امروز نیز از وجه بنیادی تغییری نکرده است. برخی سیستم های سیاسی –به طور مشخص لیبرال دموکراسی- تا حدودی دایره ی آن را توسعه دادند.
 
ولی هر دوی این ها چه حکومت های غیر سکولاریستی غیر انبیاء در گذشته، چه این حکومت های موجود، حکومت را یک امر تکنیکی و فنی می دانند، یعنی یک سری وظایف و تکالیفی است که سازمان ها و نهادها بتوانند انجام دهند و حداکثر نقش مردم و رابطه ی آن ها و حکومت این است که هر از چندگاهی در قالب انتخابات و… مشارکت کنند و رأیی بدهند و افرادی را انتخاب کنند و دوباره بروند دنبال کار خودشان.
 
نظریه ی ولایت فقیه، یا آن نگاهی که حکومت دینی به مسئله حکومت دارد، مطلب را فراتر از این می بیند. یک امر صرفاً تکنیکی نمی بیند که یک عده ی خاصی دارند آن را انجام می دهند و یک عده هم به صورت خیلی محدودی مشارکت دارند. یعنی به این دلیل که در حکومت دینی خیلی بنیادی تر و وسیع تر به جامعه یا اجتماع نگاه می شود، یعنی آن نوع فردگرایی که در تمدن جدید هست را این جا نداریم. ثانیاً نوع نگاهش به زندگی تکنیکی-فنی نیست.
 
یعنی جریان زندگی و حیات اجتماعی را یک امری می داند که همه ی انسان ها باید در آن مشارکت کنند، آن هم نه این که همه، همه کار را بکنند. بلکه حرکت جمعی ای است که فراتر از نقشی که این ها درون سیستم می گیرند، نسبت به آن تعهد و تکلیف دارند.
 
یعنی آن چیزی که در سیستم های لیبرالیستی یا سکولاریستی در چارچوب یک امکان یا حق تجلی می کند که انسان ها می توانند از آن استفاده کنند یا نه، این جا در چارچوب یک تعهد است، یعنی آدم ها ملزم اند به این که ببینند جامعه ی شان کجا می رود، به تعبیر حضرت رسول (ص) «کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیته» یا «من اصبح و لم یهتم بامور الامسلمین فلیس بمسلم» یعنی همین که مسلمین یک تن واحدی هستند، که صرف نظر از تکالیف مشخصی که به عنوان شغل و مشغله در حکومت یا هر جای دیگری می گیرند، یک تعهد نسبت به هستی جامعه و اجتماع دارند که کجا دارد می رود.
 
همه نسبت به سرنوشت این کشتی که در وضعیت چالش درآمده مسئول اند. این نگاه یک رابطه ی متفاوت و فراتر از حکومت داری ایجاد می کند.
 
امت مکلف به صیانت از صحت جهت حاکمیت
 
امت و امامت امر سیاست را فراتر از امر حکومت داری به عنوان یک حرکت فنی و یا شغل و فراتر از معنا و تصویری که سیاست جامعه ی مدنی در غرب دارد می بیند. در جامعه ی مدنی در غرب آدم ها خواستند می روند، نخواستند نمی روند، فوقش این که از امکان شان استفاده نکرده اند. ولی در جامعه ی دینی مردم مکلف اند به حفظ دولت های شان در صحت و سلامت مجموعه. این جاست که در واقع یک رابطه ی دو طرفه ایجاد می شود.
 
از آن طرف رهبری کردن چون صرفاً رتق و فتق امور معمول جامعه نیست، بلکه هدایت کشتی به یک سمت های خاصی است، گاهی اقتضا می کند فراتر از سیستم و ساز و کارهای حکومتی وارد کار بشود و فراتر از روند معمول قرار بگیرد.
 
مثلاً شما نمازهای جمعه ی ائمه را نگاه کنید –حالا همه ی شان که نخوانده اند– یا نماز جمعه های حضرت رسول که مثل یک تظاهرات هفتگی برای کل جامعه است، که در آن جا دستور کار سیستم یا جامعه برای یک هفته مشخص می شود. نماز جمعه یک امر سیاسی است که باید حاکم بگذارد و گاهی هم خودش آن را انجام می دهد. و آن سیستم دارد فراتر از حدود ساختارهای قانونی کار می کند، این از این طرف.
 
اما یکی هم از آن طرف است. مردم اگر به حکم «کلکم راع و کلکم مسئول عن رعیه» و «من اصبح و لم یهتم بامور المسین» ید واحد اند، یا اگر در یک کشتی نشسته اند که اگر ضرر و زیانی وارد شود به همه وارد می شود، همه مسئول اند. همه ی این ها نقش و تکلیف دارند، در حد یک امکان هم نیست، در حد تکلیف است
 
حکومت از اهم واجبات!
 
متأسفانه در تفکر دینی مان یک گرایش فرد گرایانه ای را تا به حال گسترش داده ایم و آن این که امر دین داری فقط در عبادات -آن هم در عبادات فردی- خلاصه شده است، در حالی من معتقدم اهتمام ویژه ای که به مسئله ی امامت در نظام دینی ما شده، صرفاً به خود امام نیست، بلکه به امر سیاست در نظام فکری ما اهتمام شده است. این که امام(ره) می گویند امر حکومت از اهم واجبات است، این به نظر من به همین معناست.
 
در احادیث اهتمام و امتیازات فوق العاده ای به مسئله ی امامت در نظام اسلامی هست. معمولاً فقها و متفکران ما وقتی به سمت آن ها می روند و این را می یابند، همه را بر می گردانند، به خود امام تنها. نمی خواهم نفی کنم که امام چنین جایگاهی را در نظام سیاسی و اعتقادی اسلام دارد ولی اگر به طور مثال گفته شده «اسلام بنی علی خمس و ما نودی الابمثل ما نودی بالولایه» فقط مفهومش این نیست که امام مهم است.
 
امام مهم است اما به اعتبار بیانگری و شاخصیت آن برای نظام سیاسی، اهمیت امام و امت یعنی این که سیاست خیلی مهم است نه این که فقط امام مهم است. اسلام پنچ رکن دارد که یکی از ارکان آن، که مهم ترین رکن است، رکن سیاست است و این تصویر دقیق و درستی است، چون همه ی حیات اجتماعی از شخصی ترین تا عمومی ترین امورش تابع سیاست است.
 
سیاست عین دیانت
 
اگر سیاست این قدر مهم باشد که هست، آن وقت تمام جامعه باید سیاست را در دیانت شان به نحو اساسی و جدی وارد کنند. هنگامی که قضیه را این طور نگاه کردیم مطالبات مردم از حکومت جزء تکالیف شان است، صرفاً مطالبات آن ها نیست، یعنی مردم باید ناظر باشند و دائماً در قالب های جمعی و فردی حساس باشند، به این که جامعه به کجا می رود، صرفا امر سیاست و جامعه ی دینی این نیست که بیایی رأی بدهی و بروی و مقید به زمان خاص و نه حتی قالب خاصی نیست، حتی قالب های معمول مثل حزب و تشکیلات و… .
 
انسان ها حتی در چارچوب صنفی، فرهنگی یا هر چهارچوب دیگری که هستند، بنا به اقتضاء ممکن است که ضرورت داشته باشد حرف سیاسی بزنند.
 
لزوماً این که پایینش حرفی نوشته شود سیاسی، آن حرف را سیاسی نمی کند، همین که نسبت به جریان امور در حوزه ی خودشان حساس و درگیر باشند، سیاسی می شود و جزو تکالیف شان است و اگر جزء تکالیف شان بود فراتر از حق است. حق را می توان استفاده کرد یا نکرد، اما وقتی تکلیف شد نمی توان از زیر آن شانه خالی کرد. باید حتماً انجام شود. این است که امر سیاست دینی یا رابطه ی امامت و امت با سیستم های موجود دنیا تفاوت می کند.
 
تبعیت از امام و انتقاد از حاکمیت
 
گاهی اوقات می بینیم در بدنه ی حاکمیت تصمیمی گرفته می شود و به افراد به این دلیل که مسئولان منصوب رهبری هستند یا از جانب او تنفیذ شده اند، اجازه ی انتقاد نمی دهند.
 
هر کسی در سیاست ممکن است برای پیشبرد مقاصد خودش یک قدرتی را به قدرت خودش ضمیمه کند و مثلاً ممکن است کسانی بیایند به خطا یا به جهات دیگری بگویند که رهبری این طور گفتند و شما نباید حرکتی مخالف انجام بدهی. این مورد به کنار، به طور عمومی ما در سیره ی ائمه سیره ی حضرت رسول، یا سیره ی حضرت امیر داریم که وقتی خود ائمه هم کاری می کردند، خود حضرت رسول هم مسئله ای را مد نظر داشتند، این جاها زمینه ی مداخله و نقش آفرینی تمام جامعه وجود داشت.
 
رهبری یک موجودیت انتزاعی در عالم نیست. او به جامعه متصل است و قوتش از این جامعه است. این رابطه ی دو طرفه است که چیزی به نام صحنه ی سیاست را در کشور می سازد، یعنی نقش آفرینی تمام انسان هایی که در جامعه هستند حتماً مؤید و ممد رهبری است.
 
وظیفه ی امت قبل از تصمیم سازی: مطالبه گری
 
این البته دو مرحله دارد. یک مرحله جایی است که هنوز تصمیم سازی انجام نگرفته است، یعنی رهبری دارند فعالیت های جامعه را نگاه می کنند و هنوز در یک موردی تصمیم مشخصی نگرفته اند. کاملاً روشن است همه باید حسب درک و استنباطی که دارند، نقش خود را داشته باشند و مصالح و علایق شان را بگویند. ببینید همه اش دستور دینی و حکم شرعی نیست که همه ی آدم ها همواره پیش مجتهد و مرجع تقلیدی بروند.
 
یک بخش مهمی از مسائل سیاسی در واقع بیان علائق و مصالح است. مصالح و علایق من، گروه، قشر و صنف این است که الان فلان کار را بکنم. تا وقتی تصمیم سازی نشده مردم باید کار خودشان را بکنید نقطه نظرات شان را بگویند و بخواهند.
 
وظیفه پس از تصمیم سازی در سطح پایین تر از رهبری: مطالبه گری
 
وقتی تصمیم سازی شد، یک موقع است که این تصمیم سازی در سطوح پایین تر از رهبری انجام می گیرد. یک وقت هم خود رهبری تصمیم می گیرد. اگر در سطح پایین تر از رهبری انجام گرفت باز قضیه روشن است. البته در سیستم اسلامی آدم هایی که بیرون از سیستم سیاسی یا سازوکارهای حکومت هستند، نباید چوب لای چرخ دولت بگذارند. مشکل آفرینی کنند و در روند تصمیم گیری و رفتار دولت یا سایر ارکان حکومت اخلال ایجاد کنند.
 
ولی آن جایی که بیان نقطه نظرات در قالب حقوق شان است، در قالب بیانیه های علنی یا نامه های سربسته ی خود افراد -این اشکال مختلفی که وجود دارد یا سایر اشکالی که می تواند ابداع شود- می توانند و باید مطالبات شان را دنبال کنند. یک جاهایی هم می توانند اعترا ض شان را عمومی کنند، این جزو حقوق شان است. در چارچوب قانون برای شان تعریف شده است اجازه دارید تظاهرات کنید یا نه. این باز مثل همه ی سیستم های دنیاست، یعنی به میزانی که در سیستم تعریف شده، شما می توانید از این حقوق استفاده کنید و تکلیف تان را در چارچوب آن دنبال کنید.
 
وظیفه ی امت در قبال تصمیم سازی رهبری؛ محفوظ بودن حق انتقاد
 
یک موقعی هست که این ها به رهبری می رسند، یعنی سطوح دولتی این ها را متوجه رهبری می کنند. وقتی این چنین است تاوقتی نظر رهبری آشکار و صریح گفته نشود یا شما وثوق به آن پیدا نکنید هیچ تکلیفی به گردن شما نیست. اگر رهبری بخواهد حرفی بزند، می تواند بزند و می زند، حالا در بعضی از موارد ممکن است نزند آن وقت شما با مجاری ای به این سخن وثوق پیدا کنید و اگر گفت دو حالت پیش می آید.
 
ما حتی در مورد رهبری هم زمینه های محاجه و گفتگو داریم، همان طوری که با استشهاد به سیره ی ائمه یا حضرت رسول و … می توانیم این مورد را پیدا کنیم که به رهبری نهی ای کرده باشند، یعنی نظری مخالف رهبری بیان کرده باشند. در نقد مؤمنان به ولایت فقیه، در سیستم اسلامی آن چه ما به آن در چارچوب نظریه ی امت و امامت و ولایت فقیه، معتقدیم ولایت فقیه است نه ولی فقیه، یعنی به ولی فقیه می توانیم نقد کنیم نه به خود ولایت.
 
ما ولایت فقیه و امت و امامت به معنای سیستم را پذیرفته ایم. ما به سیستم معتقدیم ولی در مورد شخصی ممکن است مشکل داشته باشیم. مثلاً اشخاصی ممکن است تلاش کنند ولی فقیه تغییراتی در برخی رفتارهایش بدهد یا این که حتی مثلاً یک ولی فقیه را به سمتی که آن ها درست یا صلاح می دانند، هدایت کنند، اصلاً مجلس خبرگان برای چیست؟ برای همین است.
 
وقتی هم امر مشخص ولی فقیه آمد شما دو حالت دارید:
 
به عنوان یک مسلمان، به عنوان یک شهروند نباید در روند حرکتی که ولی فقیه ایجاد کرده اخلال کنی. ممکن است یک عده ای طوری نسبت به ولایت فقیه نقد داشته باشند که آن رابطه ای که شما با او به عنوان یک شخص متدین برقرار می کنید، برقرار نکرده باشند. ممکن است یک ولی فقیه دیگری را برای ولایت فقیه مناسب بدانند. آنها فقط تنها کاری که موظف اند انجام بدهند این است که به چارچوب سیستم حقوقی قانونی کشور ملزم باشند و اخلال نکنند.
 
اما شما به عنوان کسی که تبعیت می کنید و شخصی را اصلح همه ی انسان ها برای ولایت فقیه می دانید فراتر از الزام به عدم اخلال در جهت تحقق مقاصد و منویات او با تمام توان در جهت اجرای آن بکوشید.
 
نوع تبعیت بسته به جایگاه
 
همین الان هم که شما تبعیت مطلق می کنید بسته به این که جایگاه تان کجا هست، باید تعامل دو طرفه داشته باشید. مثلاً زمان جنگ مگر جامعه ی مدرسین یا روحانیت مبارز رهبری امام خمینی را قبول نداشتند؟ ولی خیلی جاها می رفتند، طرح مشکل می کردند، نامه می نوشتند، امام (رحمه الله تعالی علیه) هم در هیچ مورد این کارها را نهی و نفی نکردند. وقتی شما در سیستم دینی هستید یک تقیدات اخلاقی پیدا می کنید که عمومی است، یک تقیدات قانونی پیدا می کنید که در سیستم های دیگر هم هست.
 
آن وقتی یک رابطه ی خاصی میان آن کسانی که این فرد را اصلح می دانند برای این کار به وجود می آید. ولی حتی در این حالت هم راه برای گفت وگو و انتقال نقطه نظر و… بسته نشده است. آن تعبیر حضرت امیر (علیه السلام) است که شما دریغ نکنید از گفتن سخن حق به من. دریغ نکنید از نصح (که یکی از تکالیف مردم نصح الائمه است) یعنی بروند مطلب را بگویند حتی وقتی که کاملاً تبعیت هم می کنند.
 
ارتباط امام و امت راه رفع ابهام
 
شما باید سطح کار خودتان را تشخیص بدهید. در سطح دانشجویی باید یک ارتباط مشخصی وجود داشته باشد. اگر ابهام دارید، امر قشنگ باید مشخص باشد. شما در مقام اجتهاد نیستید. در یک موقعیتی نیستید بتوانید اطمینان صد درصد به تصمیمات و نقطه نظرات تان داشته باشید. باید با سطوح مختلف اهل علم یا حتی خود رهبری یا کسانی که مرتبط با رهبری هستند یک تعامل دو طرفه ای وجود داشته باشد که اگر در چنین مواردی دچار ابهام شده اید بروید مسئله را روشن کنید، در هر حال معیار خیلی مشخصی وجود ندارد، چون این ها مصداقی است.
 
اگر رهبری تصمیم بگیرد و از حدود معمول بیرون برود چه می شود؟ می تواند بیرون برود یا نه؟ چون این مباحث عیناً در مورد امامت هم مطرح است. نه تنها امامِ ولی فقیه بلکه امام معصوم هم یک تکالیفی برایش گذاشته شده است، که خود امام معصوم هم از آن حدود نمی تواند خارج شود. مثلاً نوع به کارگیری خمس و … این ها حدودش مشخص است. امام معصوم هم مطابق آن عمل می کند. اگر مورد مصداق این پول استفاده از این مورد است، آیا امام معصوم می تواند این را بردارد جای دیگر خرج کند. این در بعضی جاها آمده بحثی که شده این است که امام هم در چارچوب دیانت عمل می کند چه برسد به ولی فقیه.
 
***
 
بعضی از مواردی که شما می گویید مصداقی است، بحث این است که فلان اقدامی که انجام شده بر مبنای درست بوده یا نه؟ تشخیص این گاهی مواقع دائر مدار امر اسلام و عدم اسلام نیست. یک موقعی است که دائر موارد اسلام و عدم اسلام است این چنین جاها شما می دانید حضرت امام یک موقع گفتند ولی فقیه می تواند به خاطر اسلام تا تهلیل یا حکم لااله الا الله عقب برود. یعنی بتواند خیلی از دستورات اسلام را تعطیل کند.
 
در نتیجه برای شمایی که دانشجو هستید و برای خیلی های دیگر، ممکن است این امکان وجود نداشته باشد که تشخیص بدهید آیا این جا ولی فقیه درست حرکت کرده یا نه؟ این جایی است که شما باید احتیاط کنید، باید مشاوره کنید، باید تماس های مستقیم با رهبری و نماینده های ایشان داشته باشید. ما به محض این که تشخیص دادیم که رهبری نظرش این است، اگر از آن گروه هستیم که نه تنها به سیستم اسلامی ولی فقیه اعتقاد داریم، بلکه ولی فقیه موجود را اصلح می دانیم، اگر گفتند این کار را نکنید باید کاملاً درست در مسیر قرار بگیریم و جهت تحقق منویات رهبری حرکت کنیم.
 
- شرایطی هست که نقل قول های متناقض از طرف رهبری می شود مثل انتخاب ریاست جمهوری نهم که ۵ کاندیدا از ۷ کاندیدا که همه هم از مسئولان نظام بودند به نوعی ادعای تایید از طرف رهبری می کردند.
 
در این مورد تکلیف مان مشخص است، هیچ کدام نظر رهبری نیست، خود این دلیل واضحی است که نظر رهبری نیست و باید کار خودتان را انجام دهید.
 
***
 
وقتی صحبت های رهبری واضح است
 
اگر شما به این آدم معتقدید، همه ی بحث بحث اعتماد در سطوح مختلف است. رهبری هم نمی تواند دائماً با آدم ها در موارد مختلف بحث کند. یک موقع است که شما یقین می کنید، فهم می کنید که این معنایش این است. هیچ شک و تردیدی هم ندارید. سراغ هیچ کسی هم نمی روید.
 
یک وقت هست شک و تردید دارید راهش این است که آن قدر بروید و بپرسید که این شک و تردید بر طرف بشود، هیچ راه دیگری وجود ندارد. اگر به این شخص معتقدید که او، این جور می گفته است. اگر دیدید نقضش گفته شد، باز دوباره بر می گردید به مورد اول یعنی باید این قدر این کار را انجام دهید تا یقین حاصل شود. مثل خود احکام دین.
 
یک موقعی در مملکت یک مرجع کل وجود نداشته است، مردم در مسائل معمول شان در هر قسمتی سراغ مجتهدین می رفتند، می گفتند: «چه کار کنیم؟» می گفتند: «این کار را بکن!» همین الآن هم ممکن است شما بیایید ازمن که دو کلمه از امور دینی خوانده ام، مثلاً بپرسید فلان شک در نماز حکمش چیست، باطل است یا درست و من به شما می گویم این شک درست یا باطل است. شما هم عمل می کنید. مگر صبح تا شب از این سوال ها از انسان ها  که خیلی هم متخصص نیستند، از هم دیگر نمی پرسیم؟ آن جا چه می کنید؟ هی خودتان را این طرف و آن طرف می اندازید؟ نه عمل می کنید، چون می دانید این آدم، مطلع است، غرض و مرضی ندارد، بی خود حرف نمی زند.
 
دیگر این جاها عقل عملی شماست که باید کار کند، یعنی خیلی مکانیزم تئوریک ندارد.
 
وقتی همه متفاوت از رهبری می گویند
 
وقتی پنچ نفر آمدند حرف متعارض از رهبری زدند معلوم است که هیچ کس پنج حرف مختلف و متناقض نمی زند، رهبری هم همین طور. یا رهبری نگفته است یا این ها استنباط های خودشان از سخن رهبری را می گویند، پس هیچ کدام اعتبار ندارد. می رویم دنبال کار خودمان. حالا اگر توانستیم یک مقدار نزدیک تر شویم. از رهبری می پرسیم، اگر نتوانستیم کار خودمان را می کنیم. این ها جنبه های عملی است.
 
اصولاً معتقدیم که رابطه آدم ها با هم یا مجموعه با رهبری، یک وضعیت مشابهی دارد و تنها الزام و عدم الزامش فرق می کند. مثلاً رابطه ی شما با دوست یا رئیست، تا بالاتر از آن و ماهیت رابطه ی شما با رهبری یک رابطه ی دینی هم هست، ابعاد قدسی و اخلاقی و این تفاهم در کنارش هست.
 
صبح تا شب نباید برویم بپرسیم آقا این جا چه کار کنیم. ما کار خودمان را می کنیم. همه دارند کار خودشان را می کنند. صحبت هایی که ایشان می کنند چارچوب های بحث است. ایشان جایگاه خودش را دارد شما هم جایگاه خودتان را دارید. نشسته اید دارید استنباط می کنید.
 
مگر این که به طور مشخص بگویند نه! تمام شد و رفت. رهبری -با حرف ها و مطالب شان- کارشان این است که چارچوب های کلی را هدایت می کنند.  شما هم استنباطتان را می کنید. با این استنباط ها عمل می کنید و حالا اسمش را اصول بگذارید. در جزئیات و فروع هم ممکن است چنین باشد. ایشان یک مطالبی را دارند می گویند و شما آن مطالب را شنیدید، مگر این که نهی مشخص و صریح متوجهشان بشود.
 
 
منبع: تریبون مستضعفین 

 

دریافت کد : توجه : شما میتوانید با تغییر مقادیر width و height در کد فوق عرض و ارتفاع دلخواه خود را تنظیم کنید.
نظر شما :
captcha
  • محل تبلیغ شما در پورتال مناظره و گفتگو
متنی که در ادامه می خوانید سخنان دکتر حسین کچوئیان رئیس گروه جامعه شناسی دانشکده ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران پیرامون «بررسی تطبیقی رابطه ی شهروند و حاکم در نظام لیبرال دموکراسی با نظام امت و امامت» است که حاصل مصاحبه ی آقای محمدصادق شهبازی با ایشان است که در اردیبهشت ماه سال ۸۵ انجام شده است. لازم به ذکر است که جهت مختصر شدن متن غالب سؤال ها حذف شده است.
 
بنظر شما شبکه های اجتماعی در فضای مجازی برای نشر معارف دینی تا چه اندازه مفید بوده اند ؟
زیاد
42%
 
متوسط
24%
 
کم
34%