دکتر عبدالکریمی دانشیار دانشگاه آزاد و از متفکرین پرکار در حوزه فلسفه قاره ‌ای و به خصوص هایدگر است. قرار گفتگوی ما درباره فلسفه هنر هایدگر بود و آن‌ چه در پی می‌ آید نتیجه پرسش‌ های ما و پاسخ‌ های صریح ایشان است.
 
- به نظر می رسد هایدگر از فیلسوفانی است که «هنر» را نه به جهت گسترش دامنة مباحث فلسفی خود، بلکه به عنوان بخشی اساسی از فلسفه اش مطرح می‌ کند. به نظر شما چه ضرورتی هایدگر را به این نحوه برخورد با هنر سوق داده است؟
 
این دریافت شما از جایگاه هنر در تفکر هایدگر بسیار صحیح است، تا آن جا که می توان گفت ــ البته به اعتقاد بنده ــ چنان چه ضرورت مقوله و جایگاه هنر در اندیشة هایدگر فهم نشود، ما اساساً خوانشی صحیح از تفکر هایدگر نخواهیم داشت. جوهرة تفکر هایدگر تلاش به منظور گسست از سوبژکتیویسم و نیهیلیسم مستتر در تاریخ متافیزیک غرب است. «سوبژکتیویسم» در معنا و مفهوم خاص هایدگری آن ــ که مساوق با خود «تفکر متافیزیکی» است تا آن جا که می‌ توان «تاریخ فلسفه» را «تاریخ بسط سوبژکتیویسم» تلقی کرد ــ به این معناست که از یک سو آدمی را تا سر حد یک حیوان ناطق، جوهر فکور، ذهن یا فاعل شناسا (سوبژه) تقلیل داده و از سوی دیگر مهم ترین وصف جهان را نیز ابژه بودن، یعنی موضوع و متعلَّق شناسایی بودن بدانیم و جهان / شیء را تا سر حد ابژه بودن برای یک سوبژه تنزل دهیم.
 
در یک چنین درک متافیزیکی (سوبژکتیویستی) از انسان و جهان ، رابطة سوبژه ـ ابژه (یعنی رابطة ادراکی، مفهومی، نظری، تئوریک و در یک کلمه حصولی) مهم ترین و بنیادی ترین رابطة انسان و جهان تلقی می گردد. همین رابطة سوبژه ـ ابژه و مفهومی (حصولی)، همراه با غفلت از هر گونه رابطة غیرمفهومی و حضوری با جهان است که طی تاریخ تفکر متافیزیک یونانی به بی بنیادی و نیهیلیسم دورة جدید منتهی شده است.
 
حال، هایدگر که خواهان گسست از متافیزیک، سوبژکتیویسم و نیهیلیسم ــ سه واژه ای که می توان آن‌ ها را در وحدت و یگانگی شان مورد تأمل قرار داد ــ شده است، کجا و در کدامین تجربة بشری می تواند امکان تجربة یک نحوة تفکر غیرمتافیزیکی، غیرسوبژکتیویستی و غیرنیهیلیستی را نشان دهد؟ در دو مقوله: یکی دین و دیگری هنر. اما خود دین در طی تاریخ خود و در معنا و مفهوم رایج و کنونی آن، و تفکر غیرمتافیزیکی و غیرسوبژکتیویستی مستتر در تفکر دینی، در نظام های نظری تئولوژیک آن ‌چنان مُسخّر تفکر متافیزیکی و غفلت از وجود شده است و خدای موجودگون تئولوژیک آن چنان جانشین حقیقت وجود گردیده است، که دیگر نمی توان دین در معنای رایج را حوزة مناسبی برای برخورداری از یک نحوه تجربة غیرمتافیزیکی قرار داد. همچنین، مقولة دین، در تاریخ خود به صورت نظام های تئولوژیک کلیسایی درآمده که خود به بخشی از تاریخ متافیزیک و تاریخ نیهیلیسم و غفلت از وجود تبدیل شده است. به تعبیر ساده‌ تر، ما باید دو گونه نیهیلیسم را از یکدیگر تفکیک کنیم:
 
1. نیهیلیسم جلّی و آشکار که خود را در «مرگ خدا» ی نیچه می نمایاند.
 
 2. نیهیلیسم خفّی و پنهان که در بطن نظام های به ظاهر مقدس اما از درون نیهیلیستیک تئولوژیک کلیسایی مستتر است. به تعبیر دیگر، در اندیشة هایدگر، گسست از تفکر متافیزیکی دیوار به دیوار «تخریب تئولوژی» نیز هست. روشن است که در یک چنین سیاقی، برای هایدگر تنها هنر و تجربة هنری است که هنوز می تواند زمینه ای را برای نوعی مواجهة حضوری و غیرمتافیزیکی (غیرحصولی) با جهان فراهم آورد.
 
اما باید توجه داشت آن چه هایدگر از هنر مراد می کند، قابلیت استفاده از تکنیک های هنری نیست، بلکه نوعی مواجهة هنرمندانه با جهان و زیستنی شاعرانه و سکناگزیدنی شورمندانه در عالم است. نیچه می گفت: «اگر هنر نبود، حقیقتما را می کشت». این سخن بدین معناست که اگر «حضوری» شورمندانه در جهان نبود، تلاش برای نیل به حقیقت نظری و متافیزیکی (حقیقت حصولی و مفهومی) ما را تباه می ساخت، آن چنان که امروز ما این تباهی را در پرتو سیطرة تفکر علمی و تکنولوژیک به خوبی احساس می کنیم. بشر امروز با از دست دادن حضور، همة منابع درونی و معنابخش خود را از دست داده است. لذا هنر، در تفکر هایدگر، زمینه ساز برخورداری از تجربة حضوری است که می تواند بشر را از جهان تکنولوژیک، سوبژکتیویستی و نیهیلیستیک کنونی نجات دهد. در تفکر هایدگر، «هنر» تا سر حد یک «منجی» ارتقاء می یابد.
 
- محتوای کلی فلسفة هنر هایدگر چیست؟
 
دنبال کردن اندیشة هایدگر به طور کلی، و در  حوزة هنر کار ساده ای نیست. اما به طور کلی می توان گفت از نظر هایدگر هنر امری ذوقی یا سوبژکتیو و حاصل نبوغ هنرمند نیست، بلکه معنایی وجودشناختی (اونتولوژیک) دارد. یعنی در تفکر هایدگر، هنر، مثل هر چیز دیگری چون زبان، منطق، تاریخ و تکنولوژی، آیینه ای است که وجود، خود را در آن آشکار می‌ سازد و تمام تلاش هایدگر در فلسفة هنرش نیز همین است: آشکار ساختن حضور و تجلّی وجود در اثر هنری. به یک اعتبار، می توان گفت که در حوزة فلسفة هنر، هایدگر متفکری افلاطونی است، بی آنکه این سخن به این معنا باشد که هایدگر از اساس متفکری افلاطونی است. به گمان من، هایدگر نیز همچون افلاطون می کوشد «حقیقت، خیر و زیبایی»، را در وحدت و این همانی شان مورد تأمل قرار دهد. البته، هایدگر از وحدت حقیقت و زیبایی سخن گفته اما ــ تا آن جا که آثار هایدگر منتشر شده، یا لااقل من خوانده ام ــ بحثی از خیر و اخلاق نداشته است، لیکن، در مقام یکی از خوانندگان آثار او، می توانم اندیشة او را در ذهن خودم در حوزة اخلاق ادامه داده، بر این باور باشم که اگر هایدگر می کوشید اثری در حوزة اخلاق و مقولة «خیر»بنویسد، بی تردید، این مقوله را نیز در ارتباط با حقیقت (وجود/ الثیا) می فهمید، همان گونه که هنر و مقولة زیبایی را نیز چنین می فهمید.
 
کتاب مبدأ اثر هنری
 
در کتاب «مبدأ اثر هنری»، هایدگر در همان مسیری حرکت می ‌کند که در مقالة «دربارة ذات حقیقت» شروع کرده بود. در این مقاله، هایدگر به توصیف تنش یا کشمکشی می پردازد که میان «حقیقت» به منزلة ظهور/ نامستوری و «ناحقیقت» به منزلة خفاء/ مستوری وجود دارد. در کتاب «مبدأ اثر هنری»، هایدگر از آن جهت به بحث هنر روی می آورد که هنر نمونة خاص و مناسبی از «رویداد حقیقت» است. هنر ساحتی است برای شروع تفکر عمیق تر در باب تنش مستتر در خود حقیقت، یعنی تنش و نزاع میان ظهور و خفای توأمان وجود.
 
در کتاب «مبدأ اثر هنری»، هایدگر بحث خود را از یک دور آغاز می کند: «هنرمند منشأ اثر هنری است و اثر هنری منشأ هنرمند». هایدگر با بررسی و تأمل در این دور، می کوشد تا نشان دهد که بنیاد اثر هنری را نه در خود هنرمند و نه در خود اثر هنری، بلکه در امر دیگری باید جستجو کرد، امری که به نحو توأمان هم بنیاد اثر هنری است و هم بنیاد هنرمند.
 
در ادامه هایدگر به بحث از این امر می پردازد که یک «اثر هنری» با یک «شیء» چه تفاوتی دارد. هایدگر به ما توضیح می دهد که در سنت تفکر غربی، فلسفه تاکنون سه تفسیر از شیء را بسط داده است:
 
الف. یک شیء، جوهر و حامل اعراض (اوصاف) است، یعنی ترکیبی از جوهر و اعراض.
 
ب. یک شیء، کثرتی از انطباعات حسی است که از چیزی برای حواس حاصل شده است.
 
ج. یک شیء، مادة صورت یافته است، یعنی ترکیبی از ماده و صورت در معنای ارسطویی این اصطلاحات.
 
هایدگر به نقد هر سه تعریف از شیئیت شیء پرداخته، آنگاه تعریف دیگری از شیء ارائه می دهد: «شیء یک ابزار است». اما یک ابزار (مثل یک چاقو) چیزی بیش از یک شیء صرف (مثل یک تکه سنگ طبیعی) است. هایدگر پیشنهاد می کند بررسی یک ابزار شاید به ما در تمیز میان شیء - ابزار و اثر هنری کمک کند. آنگاه هایدگر به مقایسة «نقاشی کفش های روستایی»، اثر وان گوگ با یک شیء ـ ابزار، مثل کفش های واقعی و معمولی، می پردازد. هایدگر می کوشد نشان دهد که چگونه نقاشی «کفش های روستایی» اثر وان گوگ، تمامی عالَم یک زن روستایی را «آشکار می‌ کند». این آشکارگی، همان حقیقت (الثیا) و وصف ذاتی وجود است. پس در تابلوی «کفش ‌های روستایی» وان گوگ عالَم زن روستایی روی می دهد.
 
هایدگر با این توصیف های پدیدارشناختی می خواهد نشان دهد که در اثر هنری رویداد حقیقت واقع می شود و همین رویدادگی حقیقت (وجود) است که یک شیء (فرضاً بوم نقاشی و رنگ ها) را به یک اثر هنری تبدیل می کند. بدین ترتیب، هنرمند کسی است که در اثر هنری خود رویداد حقیقت را آشکار می سازد. از نظر هایدگر هنر رویدادی از حقیقت است، هنر حقیقتی است که خودش را در اثر هنری به کار می اندازد. قبل از هایدگر هم این هگل بود که هنر را تجلی امر مطلق در اثر هنری می دانست. این نحوه تلقی از هنر ریشه در تفکر مسیحی و اندیشة تجسّد نیز دارد، اندیشه ای که قائل به این است که خداوند خود را در مسیح، و در این  بحث در اثر هنری، متجلّی می سازد.
 
- هایدگر چه دامنة تأثیری بر هنر غرب داشته و آیا هنرمندانی را می توان یافت که مشخصاً خود را وامدار فلسفة هنر هایدگر بدانند؟
 
عبدالکریمی: این یک پرسش تاریخی است و برای پاسخ گویی بدان لازم است که فرد با جریانات هنری غرب در حوزه های گوناگون در دهه های کنونی به خوبی آشنا باشد. واقعیت امر این است که پاسخ گویی به این پرسش خارج از صلاحیت های بنده است، اما به این نکته می توانم اشاره کنم که تفکر هایدگر با زمانة ما، که به شدت تحت تأثیر سنت تفکر متافیزیکی است، بسیار فاصله دارد. این که هنرمندان معاصر در غرب در حوزه های گوناگون توانسته باشند با تفکر هایدگر ارتباط برقرار کنند، امری غیرممکن نیست، اما موارد آن باید نادر باشد. با این وصف، خود بنده در حوزة معماری و مباحث نظری مربوط به آن کتاب هایی را دیده و خوانده ام که به معنا و مفهوم «مأوا» و «سکنی گزیدن» توجه داشته اند و این‌ که مشکل بشر نه صرف خانه نداشتن، بلکه اساساً «بی خانمانی» اوست، و این مسأله، مشکلی نیست که آن را با مهندسی و ساختمان سازی و شهرک سازی بتوان حل کرد.
 
- آیا فلسفة هنر هایدگر می تواند برای جامعة امروز ما ارمغانی داشته باشد و تحولی در آثار هنری یا حتی سبک زندگی مردم ایران به همراه بیاورد؟
 
 میان تفکر هایدگر به طور کلی و فلسفة هنر او به طور خاص با سنت حکمی و معنوی ما هم افقی های بسیاری وجود دارد. در سنت تاریخی خود ما نیز اثر هنری حاصل تجلّی امر قدسی بود. شعر، معماری و موسیقی سنتی ما تلاشی بود تا حضور امر قدسی را در اثر هنری بنمایانند. هانری کربن می گفت تفکر هایدگر در جستجوی چیزی شبیه تفکر شرقی بود، هرمنوتیک حضور هایدگر در واقع همان حضوری است که در سنت حکمی ما وجود داشته است. هنر می تواند پژواک شهوات و غرایز یا صدای احوالات فردی و نفسانی یا فریاد دردها و اعتراض های اجتماعی ما باشد. اما این امکان نیز وجود دارد ــ آن چنان که هم هایدگر و هم زیبایی شناسی سنتی مستتر در سنت حکمی ما نشان می دهد ـ هنر پژواک ندای هستی (یگانه امر قدسی) باشد.
 
روح و معنای سنت تاریخی ما در گرو به سخن آمدن حقیقتی در اعماق جان های ماست، که حیات ما بدان وابسته است. روزگار ما روزگار خاموشی این نداست. بر هنرمندان صاحب اندیشة ماست که برای بیدار شدن این ندا در جان های ما بپا خیزند. این یگانه راه در برابر نیهیلیسم جلّی و نیهیلیسم خفّی حاکم بر دوران ماست. تفکر هایدگر می تواند زمینه سازی برای دوباره بیدار شدن ندای هستی در اعماق وجود ما باشد.
 
منبع: سایت کتابخانه مدرسه اسلامی هنر
 
دریافت کد : توجه : شما میتوانید با تغییر مقادیر width و height در کد فوق عرض و ارتفاع دلخواه خود را تنظیم کنید.
نظر شما :
captcha
  • محل تبلیغ شما در پورتال مناظره و گفتگو
نقش هنر در تفکر هایدگر | گفتگو با بیژن عبدالکریمی
 
الگو برداری جشنواره های ملی مثل جشنواره فیلم فجر از نمونه های خارجی مثل مراسم اسکار در این سال ها تا چه میزان به رشد فرهنگی کشور کمکم کرده است ؟
زیاد
40%
 
متوسط
18%
 
کم
40%
 
زرشناس: مسائل امروز جامعه ما ناشی از عملکرد نئولیبرالی مسئولان است|عبدالکریمی: نفوذ فرهنگی را باور ندارم|زاویه|بخش دوم
٠١:٢٥:٠٢
زرشناس: مسائل امروز جامعه ما ناشی از عملکرد نئولیبرالی مسئولان است|عبدالکریمی: نفوذ فرهنگی را باور ن...
بازدید : ١٨٠٨
واکاوی چیستی نفوذ و ابعاد و مصادیق آن از زاوایای گوناگون در زاویه|بخش اول
٠١:٢٤:٢١
واکاوی چیستی نفوذ و ابعاد و مصادیق آن از زاوایای گوناگون در زاویه|بخش اول
بازدید : ١٣٨٩
دکتر علی شریعتی و روشنفکری دینی | مناظره جذاب و دیدنی خسروپناه، عبدالکریمی و میری در صد و 80 درجه
٠١:٣٢:١٩
دکتر علی شریعتی و روشنفکری دینی | مناظره جذاب و دیدنی خسروپناه، عبدالکریمی و میری در صد و 80 درجه
بازدید : ٢٥٧٣
با دولتی روبه رو هستیم که به هیچ وجه نمی توان به آن اعتماد کرد/ مکانیزم بازنگری در برجام موجود است | در گفتگوی ویژه خبری
٤٢:٣٧
با دولتی روبه رو هستیم که به هیچ وجه نمی توان به آن اعتماد کرد/ مکانیزم بازنگری در برجام موجود است |...
بازدید : ٨٢٨
سازمان ملل بهترین نهاد برای میانجیگری میان عربستان و ایران است | گفتگو با سفیرسابق‌آمریکا درعربستان
سازمان ملل بهترین نهاد برای میانجیگری میان عربستان و ایران است | گفتگو با سفیرسابق‌آمریکا درعربستان
بازدید : ٤٢١
نسبت ما با حقوق بشر جدید چیست؟/ مطهری و عدم درک سوبژکتیویسم جدید | گفتاری از بیژن عبدالکریمی
نسبت ما با حقوق بشر جدید چیست؟/ مطهری و عدم درک سوبژکتیویسم جدید | گفتاری از بیژن عبدالکریمی
بازدید : ١١١١
شهرام‌نیا: واگذاری بخش زیادی از فعالیت‌های نمایشگاه بین‌المللی کتاب به بخش خصوصی و تشکل‌های نشر | در گفتگوی خبری
٢٧:١٣
شهرام‌نیا: واگذاری بخش زیادی از فعالیت‌های نمایشگاه بین‌المللی کتاب به بخش خصوصی و تشکل‌های نشر | در...
بازدید : ١٩٢٦
قمری: از خودم ناراضی‌ام/ یک ریال پول به ورزشکار نمی‌دهم | گفتگو با رئیس فدراسیون دوچرخه‌سواری
قمری: از خودم ناراضی‌ام/ یک ریال پول به ورزشکار نمی‌دهم | گفتگو با رئیس فدراسیون دوچرخه‌سواری
بازدید : ١٢١٧
عدالت درماني وانضباط مالي بااجراي طرح تحول سلامت | آقاجانی و جهانگیری در گفتگوی خبری
٤٢:٣١
عدالت درماني وانضباط مالي بااجراي طرح تحول سلامت | آقاجانی و جهانگیری در گفتگوی خبری
بازدید : ٤٥٧٨
میانگین تاخیر حرکت قطارها در سال گذشته یک دقیقه بود! | عباس آخوندی در گفتگوی خبری
٤٠:٠٣
میانگین تاخیر حرکت قطارها در سال گذشته یک دقیقه بود! | عباس آخوندی در گفتگوی خبری
بازدید : ٢٨٥٧
بررسی نقش آموزش های مهارتی در موضوع اشتغال | آقایان پرند و مصری در گفتگوی ویزه خبری
٣٩:١٢
بررسی نقش آموزش های مهارتی در موضوع اشتغال | آقایان پرند و مصری در گفتگوی ویزه خبری
بازدید : ٣٩١٩
در ایران ما دچار یک توهم فراگیر هستیم | گفتگوی اختصاصی با آقای قدیری ابیانه
١٥:٠٥
در ایران ما دچار یک توهم فراگیر هستیم | گفتگوی اختصاصی با آقای قدیری ابیانه
بازدید : ٥٣٢٨
  • محل تبلیغ شما در پورتال مناظره و گفتگو